De Hel van '63: pure nostalgie

Gepubliceerd op: 10 december 2009, auteur: Annette Zeelenberg

De kou en pijn spatten haast van het scherm in De Hel van ’63, de nieuwe film over de meest barre Elfstedentocht ooit. Maar vooral wekt de film nostalgie op; wit bepoederde Friese dorpjes, uitgeputte schaatsers die zich warmen aan een kop snert en gebreide mutsen in alle kleuren met pompoentjes erop.

De vreugde is groot als op 18 januari 1963 na veel discussie en een krappe meerderheid binnen het Elfstedencomité, toch besloten wordt om de Elfstedentocht door te laten gaan. Het vriest 18 graden en de weerberichten voorspellen niet veel goeds, maar meer dan tienduizend schaatsliefhebbers gooien acuut hun werk neer om de ijzers onder te binden en de ruim 200 kilometer lange tocht te rijden.

Slechts 127 van hen zouden echter het felbegeerde Elfstedenkruisje halen. Want halverwege de dag wordt een weeralarm afgegeven en begint het ijs diepe scheuren te vertonen. Als tegen de avond wedstrijdrijder Reinier Paping als eerste over de finish gaat, dreigen de honderden enthousiaste toeschouwers door het ijs te zakken. Een ramp blijft net uit en het Elfstedencomité besluit de tocht, ook door de toenemende wind en kou, stapsgewijs af te blazen.

Heroïek
De Hel van ’63 van regisseur Steven de Jong volgt niet zoals verwacht kan worden de wedstrijdrijders van de tocht, maar vier van de 127 toertochtrijders die de finish haalden; soldaat Henk Buma (Cas Jansen), de werkloze Kees Ferwerda (Chris Zegers) die net verlaten is door zijn zwangere vrouw (Chantal Janzen), verpleegkundige Annemiek (Chava voor in ’t Holt) en de boerenzoon Sjoerd Lelkama (Lourens van den Akker). Alle vier hebben zo hun eigen motivatie om ondanks de kou en barre omstandigheden de tocht uit te rijden.

Als aan het eind van de dag het leger wordt ingezet om de schaatsers van het ijs te halen, weten ze de blokkade te omzeilen door 500 meter in een bestelwagen mee te rijden. In het donker vervolgen ze hun weg over nauwelijks begaanbare sloten en vaarten. Net voor middernacht bereiken volkomen uitgeput de eindstreep in Leeuwarden waar ze als helden onthaald worden. Het is dan ook vooral heroïek, persoonlijk drama en doorzettingsvermogen waar de film om draait, een sportfilm kan De Hel van ’63 niet genoemd worden.

Koningin
De film speelt zich niet alleen af op het ijs, maar ook in de achterkamertjes van het Elfstedencomité. Duidelijk wordt dat de beslissingen van het zeer verdeelde comité voor een groot deel werden ingegeven onder druk van de media, in de film opvallend genoeg enkel verbeeld door Telegraaf-journalist Jack. Ook het aangekondigde bezoek van koningin Juliana en prinses Beatrix zette druk op de beslissingen. De prestigedrang van de toenmalige Commissaris van de Koningin speelt daarbij een rol: “We worden wereldnieuws”, roept hij op een gegeven moment uit.

Bloed en bevroren ogen
Want dat het laten doorgaan van de Elfstedentocht eigenlijk onverantwoord was, laat de film wel zien. Door de slechte kwaliteit van het ijs en de stuifsneeuw ontstonden enorme valpartijen. In totaal raakten zeker 1300 schaatsers gewond. De ijzige noordoosten wind maakte bovendien dat de gevoelstemperatuur veel lager lag dan 18 graden onder nul. Inderdaad werden er zoals in de film half bevroren mensen met tractoren van het ijs gehaald, schaatsten sommigen vanwege sneeuwblindheid tegen bruggen aan en zaten de EHBO-posten vol mensen met botbreuken, bevroren geslachtsdelen en bloederige wonden. Er komt in de film heel wat bloed voorbij en de kou en pijn spatten bijna van het scherm.

Drama
Zoals in alle historische films kun je niet rekenen op een honderd procent getrouwe weergave van de feiten. De gebeurtenissen in de film zijn weliswaar geïnspireerd op de ervaringen en anekdotes van de toertochtschaatsers die in ‘63 de finish haalden, maar Steven de Jong heeft hier en daar heel wat drama toegevoegd.

Wat echter zwaarder telt is dat er met De Hel van ’63 eindelijk een uniek stukje Nederlandse geschiedenis voor een breed publiek is vastgelegd. Want hoewel de Elfstedentochten in de herinnering van vele Nederlanders opgeslagen zullen liggen, groeit er inmiddels een generatie op die nauwelijks nog weet heeft van deze Nederlandse folklore. De laatste Elfstedentocht werd immers in 1997 gereden. De film biedt bovendien een mooi kijkje in het Nederland van de jaren ’60, toen vrouwen nog zeurden om hun eerste televisie en artsen doodleuk een sigaret opstaken in het ziekenhuis.

Pure nostalgie
Voor het jongere bioscooppubliek dus een film vermakelijke film die hen wat leert over de Nederlandse cultuur van toen. Oudere generaties kunnen zich in de bioscoop warmen aan pure nostalgie. Nu maar hopen dat het weer eens flink gaat vriezen.

Score:

► Bekijk hier de trailer van De Hel van '63



© Geschiedenis Beleven, auteur: Annette Zeelenberg, foto's E1 Entertainment