Black Butterflies: verfilming van een tragisch leven

Gepubliceerd op: 6 april 2011, auteur: Anne-Lot Hoek

Carice van Houten kruipt in de huid van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker in de film Black Butterflies. Ze vormt een sterk samenspel met Rutger Hauer die de rol van haar afstandelijke vader vertolkt. Ondanks goed acteerwerk weet de film de diepgang van het tragische levensverhaal onvoldoende te raken.  

Er zijn mensen die dingen horen, zien, voelen en begrijpen die aan anderen voorbij gaan. Hooggevoelige mensen, die hun heftige gevoelens door het maken van kunst weten te kanaliseren. De Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker (1933-1965) was zo’n persoon. Woorden waren haar enige thuishaven in een boze wereld. Niet alleen miskende haar vader haar dichtwerk en persoonlijkheid. Ook leefde ze ten tijde van het verstikkende rascisme van Zuid-Afrika’s apartheidsregime. En werd ze uitgerekend door haar eigen vader uitgedragen in zijn functie als rechtse minister van de Nasionale Party.

Ingrid Jonker stond voor vrijheid en openheid. Ze had relaties met verschillende mannen, was gescheiden, dronk veel te veel en danste de hele nacht op feestjes. Haar gedichten gingen over liefde, dood, apartheid en mensenrechten. Ze sloot zich aan bij de ‘Sestigers’ een groep artiesten rondom dichter Uys Krige die zich openlijk verzette tegen apartheid.

Liefde en erkenning
In de jaren zestig van het conservatieve Zuid-Afrika was haar gedrag uitermate ongepast. Haar vader schaamde zich voor de opvattingen en het gedrag van zijn dochter. Hij wees haar daarom bij iedere toenadering van haar kant af. Ze droeg haar eerste werk aan hem op, wat hem onverschillig liet. Hunkerend naar zijn liefde en erkenning, klampte ze zich steeds wanhopig aan allerlei mannen vast. Maar geen van die mannen kon haar de geborgenheid geven waar ze zo vurig naar verlangde. Haar diep gekwetste en beschadigde karakter wist niet om te gaan met liefde als ze het ontving. Schrijvers als Jack Cope en Andre Brink (gefingeerd als Eugene Maritz in de film) dreef ze daardoor juist van zich af. Na herhaalde opnames in inrichtingen en zelfmoordpogingen liep Ingrid in 1965 de zee in.

Vleugellam
De film baseert zich losjes op het levensverhaal van de beroemde dichteres. En juist die losheid maakt de film vleugellam. Het levensverhaal van Ingrid Jonker (Carice van Houten) is zwaar en aangrijpend. Het is lastig om de diepgang van haar tragische leven overtuigend neer te zetten in anderhalf uur tijd. Van Houten speelt zonder meer goed, en de slechte verhouding met haar vader (Rutger Hauer) is goed uitgebeeld. Maar om werkelijk te begrijpen waarom Jonker zich gedraagt zoals ze zich gedraagt heeft de kijker meer context nodig. Wat is er met de moeder van Jonker gebeurd? Waarom loopt de verhouding met Cope zo snel hoog op en waar komt de grote haat van haar vader tegen zijn dochter vandaan?

De film roept veel vragen op, maar geeft weinig inzicht. Het ritme van de film loopt dan ook niet lekker. Er worden teveel thema’s vluchtig aangestipt maar onvoldoende uitgewerkt. Zoals bijvoorbeeld Apartheid, die we wel voelen en soms zien, maar wat betekent die nou echt voor haar en haar werk? Daarnaast zijn de karakters te karikaturaal neergezet. Jonker die constant met een fles aan haar mond loopt en haar vader die louter rotopmerkingen maakt. De nuance ontbreekt, wat juist de diepgang in de film aan had kunnen brengen.

Zuid-Afrikaans
Vanuit historisch oogpunt is het goed dat Nederlandse acteurs de rollen van Jonker en haar vader vertolken. Juist die verwantheid met de Afrikaners wordt door Nederland vaak onvoldoende onderkend. Vanuit dat licht bekeken is het dan weer jammer dat er geen Afrikaans wordt gesproken in de film. Vooral omdat het werk van Jonker in het Zuid-Afrikaans geschreven is. Dat had meer overtuigd.

De film sluit af met Jonker die ‘naar huis’ gaat, nadat ze Cope de prestigieuze pers-en boekhandel prijs voor haar bundel Rook en Offer heeft overhandigd. Thuis is niets, en niets is het geheim tot alles. Als Mandela in zijn speech voor de opening van het parlement in 1994 Jonker’s gedicht Het Kind voorleest, krijgt de dichteres alsnog postuum de eer die haar toekomt.

Indrukwekkend
Het verhaal laat je achter met een naar gevoel. Een groot persoon is aan liefdeloosheid ten onder gegaan, terwijl ze juist streed voor de rechten van anderen. Ondanks de mankementen van de verfilming, een indrukwekkend verhaal dat de moeite waard is.

► Bekijk de trailer van Black Butterflies en lees meer
► Bekijk de documentaire over Ingrid Jonker 'Korreltjie niks is my Dood'



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Anne-Lot Hoek, foto's: A-Film