Alexander versus Alexander: 1-1

Gepubliceerd op: 23 september 2010, auteur: Stijn Heiligers

Er zijn maar weinig historische figuren uit de Klassieke Oudheid die zo tot de verbeelding spreken als Alexander de Grote. Toch mag het bijzonder genoemd worden dat er dit najaar een tentoonstelling aan hem gewijd wordt. Volgens De Hermitage is dit onderwerp zelfs een primeur in Nederland. Des te verbazender is het dat enkele straten verderop nóg een tentoonstelling over Alexander geopend werd, namelijk in het Allard Pierson Museum. Een vergelijking.

Alexander (356-323), zoon van Olympias en de Macedonische koning Philippos, behaalde als jonge generaal zijn eerste militaire successen in het leger van zijn vader. Eenmaal zelf aan het bewind bracht hij Griekenland onder Macedonisch gezag, versloeg hij de Perzen en maakte hij onwaarschijnlijk lange veldtochten naar Egypte en Indië. Kort na de dood van Alexander viel zijn rijk uiteen, maar het effect van zijn veroveringen zou nog lang merkbaar blijven.

Grieken in Egypte
Opmerkelijk is dat beide tentoonstellingen het bovenstaande weliswaar als uitgangspunt nemen, maar dat de focus van het verhaal vooral op de periode ná Alexander gelegd wordt. Het Allard Pierson doet dit het meest nadrukkelijk en noemt zijn tentoonstelling Alexanders Erfenis - Grieken in Egypte. In het Grieks-Egyptische Ptolemaeënrijk, zo wordt er namelijk geredeneerd, heeft Alexanders erfenis de meeste en duidelijkste sporen achtergelaten. Na dood van de legendarische Cleopatra in 30 v. Chr. moest dit rijk weliswaar plaatsmaken voor het Romeinse Rijk, maar ook daar bleven de processen die ten tijde van Alexander in gang waren gezet doorwerken.

Alexanders Erfenis begint met een uitleg over Alexanders achtergrond. Interessant is daarbij dat de Macedoniërs, hoewel zij geen ‘echte’ Grieken waren, zich sterk met de Griekse cultuur indentificeerden en deze ook uitdroegen. Opvallend genoeg beschouwde Alexander zichzelf tegelijkertijd ook als een broer van Dionysos, die weer als de stamvader van de Perzische koningen werd gezien.

Jammer is dat de aandacht in deze eerste zaal vooral wordt getrokken door een grote videopresentatie. Dit geeft een mooie sfeer, maar helaas is het in het verduisterde zaaltje wat lastig de teksten goed te lezen. Ook in de andere zaaltjes is de leesbaarheid soms een probleem, doordat de tentoonstellingsmakers een deel van de vitrines hebben omspannen hebben met een zwart gaas, waarachter de objecten met bijgaande teksten worden uitgelicht.

Bescheiden
Dit wil niet zeggen dat de tentoonstelling niet boeit, want dat doet het zeker wél. Alexanders veldtochten worden uitgebreid in kaart gebracht, de versmelting van de Griekse, Egyptische en oosterse beschavingen worden nader onder de loep genomen en ook komen er enkele ‘nieuwe’ uitvindingen aan bod. Soms bekruipt je het gevoel dat de conservator eigenlijk meer wilde vertellen dan dat er ruimte beschikbaar was, waardoor de overgangen soms wat onduidelijk dreigen te worden. Maar wat in ieder geval wel duidelijk wordt, is dat het hellenisme (het tijdvak na Alexander) een periode is die aandacht verdient. Alleen al die benadering maakt de verder vrij bescheiden tentoonstelling toch wel interessant.

Alexanders erfenis 
De benadering van De onsterfelijke Alexander wijkt in vrijwel ieder opzicht af van die van Alexanders Erfenis. De Hermitage toont een enorme collectie bijzonder mooie voorwerpen, waaronder een prachtige zilveren drinkhoorn uit het huidige Iran en een Skytisch harnas. Op de vormgeving is ook duidelijk niet beknibbeld, want de expositie is prachtig verzorgd.

Er lijkt wel het een en ander te schorten aan de opzet van het geheel. De vier thema’s die in de tentoonstelling aan bod komen – de mythe, de werkelijkheid, zijn reis en zijn erfenis – lijken vooral te zijn ingezet als grote paraplu’s waar veel verschillende objecten zich veilig onder kunnen verschuilen. Waarom juist deze objecten getoond worden is lang niet altijd evident, al wordt er met grote hoeveelheden tekst geprobeerd de samenhang enigszins te verduidelijken.

Vertekend beeld
Ook lijken de bedenkers van De onsterfelijke Alexander van mening dat de wereld onder invloed van Alexander sterk vergriekste. Dit geeft een wat vertekend beeld; niet alleen was de beïnvloeding tussen Griekenland, Egypte en het Oosten volkomen wederzijds, maar bovendien was dit proces al eeuwen vóór de komst van Alexander in gang gezet. Daarnaast is het vreemd dat Alexander gepresenteerd wordt als voorbeeld voor vorsten als Lodewijk XIV, zonder dat duidelijk gemaakt wordt waarom deze vorsten juist hem tot voorbeeld verhieven. Des te bijzonderder is het, dat De onsterfelijke Alexander ondanks deze zwaktes een bezoekje meer dan waard is.

Eindscore
Bij nader inzien blijkt het dus bijzonder lastig om de beide Alexander-tentoonstellingen met elkaar te vergelijken. Het enige wat de beide exposities echt met elkaar gemeen hebben is dat ze niet in de eerste plaats over Alexander gaan, maar over zijn nachleben. Dat neemt echter niet weg dat beide tentoonstellingen geslaagd te noemen zijn, zij het dat het Allard Pierson Museum vooral inhoudelijk scoort en De Hermitage het vooral van zijn mooie objecten moet hebben. De eindscore: 1-1.

► Alexanders erfenis, Allard Pierson Museum, 17 september - 20 maart 2011
► De onsterfelijke Alexander de Grote, Hermitage 18 september - 18 maart 2011

© GeschiedenisBeleven.nl / auteur: Stijn Heiligers

Foto's:
1) Stater Alexander de Grote © State Hermitage Museum, St Petersburg
2) Zaal Hermitage ©Jørgen Koopmanschap