Amsterdamse buurtwinkels toen en nu

Gepubliceerd op: 22 juni 2011, auteur: Ditte van Dulmen

De tentoonstelling Buurtwinkels in het Amsterdam Museum (AM) zal voor Nederlandse bezoekers in de eerste plaats vooral een feest van herkenning en nostalgie zijn. De tentoonstelling laat echter ook treffend zien hoe grote ontwikkelingen de afgelopen honderd jaar het buurtleven veranderden.

Steeds vaker maken archieven, bibliotheken en musea gebruik van de kennis en ervaringen van het publiek voor het samenstellen van hun tentoonstellingen. Ook de tentoonstelling Buurtwinkels van het Amsterdam Museum (voorheen Amsterdam Historisch Museum) sluit aan bij deze trend, die ook wel crowdsourcing wordt genoemd. Bezoekers, en met name bewoners van de deelnemende Amsterdamse buurten, hebben met hun foto’s en verhalen zo een steentje bijgedragen.

Buurtwinkels is niet slechts een tentoonstelling in het AM, maar een breed project waar verschillende buurten van Amsterdam actief bij betrokken zijn. In het Van Eesterenmuseum, het Theo Thijssenmuseum (zie kader onderaan), en op locaties in de Van der Pekstraat en de Javastraat worden heden en verleden van buurtwinkels in de betreffende wijken uitgelicht. De website maakt de Amsterdamse buurtwinkels ook virtueel toegankelijk en biedt buurtbewoners de mogelijkheid hun verhaal te delen.

Een ketel warm water voor de was
De tentoonstelling op de hoofdlocatie aan de Kalverstraat lijkt op het eerste gezicht vooral een nostalgisch getinte geschiedenis van de buurtwinkel vanaf eind 19de eeuw tot nu. De vrij kleine ruimte is aangekleed met tegeltableaus van kruidenierszaak De Gruyter, reclame- en uithangborden. Ook zijn er uiteraard producten uit vroeger tijden te zien, de prijslijsten uit de jaren zestig – waarbij je voor 1 gulden bovendien 50 cent moet rekenen – zijn een bron van vrolijk ongeloof.

Maar uit dit nogal brave geheel wordt ook duidelijk hoe grote ontwikkelingen, bijvoorbeeld op het gebied van industrie en transport, het gezicht van de buurt(winkel) aanzienlijk veranderden. Zo waren er rond 1900 nog overal in de steden zogenaamde water- en vuurwinkels te vinden. Gas hadden de huishoudens nog niet, dus ging men naar de winkel om hout of turf te kopen. Het is nu bijna niet voor te stellen dat je ook naar de winkel kon voor een ketel warm water, om de was te doen. De komst van de koelkast en supermarkten deden veel kleine zelfstandigen verdwijnen: van de 1.151 melkzaken die Amsterdam in 1930 telde, zijn er nu bijvoorbeeld nog slechts 41 over.

Voortzetting door verandering
Toch zijn er zeker ook overeenkomsten te vinden tussen de buurtwinkels van toen en die van nu. De vertaalslag slaan tussen het heden van Turkse bakkers, toko’s en olijfoliewinkels en dat verre verleden van water- en vuurwinkels, melkhandelaren en sigarenwinkels lijkt ook te zijn wat het AM met dit project beoogt.

Natuurlijk, er is in honderd jaar tijd veel onherstelbaar veranderd. Maar tegelijkertijd is ook de eerste islamtische slagerij inmiddels onderdeel van ons gezamenlijke verleden. Deze winkel, die in de jaren ‘70 in Amsterdam opende, was ooit nog een vreemde tussen de buurtwinkels. Inmiddels is het een winkel met een geschiedenis die een vergelijkbare band met zijn buurt heeft als een buurtwinkel van de oude stempel.

De ‘nieuwe’ buurtwinkels zijn zowel wat economische als sociale functie betreft een voortzetting van het 19e eeuwse verleden van de buurtwinkel. Vanaf de jaren ‘70 hebben zij zich proberen aan te passen aan het veranderende stadslandschap. Soms lijkt dit een verlies. Maar wat we niet mogen vergeten als we met een dromerige blik kijken naar die winkelinterieurs en verpakkingen uit grootmoeders tijd, is dat geschiedenis altijd in beweging is en een relatie heeft met onze eigen tijd. Bepaalde verschijnselen evolueren, maar zijn daarmee niet per sé volledig verdwenen. Het Amsterdam Museum weet met dit project dat contact tussen vroeger en nu overtuigend te laten zien.

Banketbakkersinterieur zoekt ondernemer
Bij een tentoongesteld banketbakkersinterieur laat het Amsterdam Museum wel een heel sterk staaltje zien van interactie met zijn bezoekers. Dit interieur kon namelijk gered worden, maar wegens geldgebrek kan het museum het niet laten restaureren. Daarom dus een bordje met een oproep voor een ondernemer die “er brood in ziet” dit bijzondere interieur in de winkel te plaatsen. Een nobel steven, naar mijn mening, dus bij dezen: geïnteresseerden kunnen zich melden bij het museum.



►De tentoonstelling Buurtwinkels in het Amsterdam Museum is te zien t/m 21 augustus 2011

Jordanese buurtwinkels in het Theo Thijssenmuseum Het Theo Thijssenmuseum in het hart van de Jordaan is misschien wel het kleinste museum waar ik ooit geweest ben: slechts één ruimte ter grootte van een (kleine!) woonkamer. Met zijn deelname aan Buurtwinkels beleeft het zijn grootste expositie ooit. Waar normaal gesproken de vaste tentoonstelling over Theo Thijssen meer dan de helft van de ruimte inneemt, heeft de beroemde schrijver van Kees de jongen nu plaats moeten maken voor de geschiedenis van de Jordaanse buurtwinkel. Vergeleken bij het historisch overzicht van de Jordaan dat het Theo Thijssenmuseum samengesteld heeft, is de tentoonstelling in het Amsterdam Museum haast oppervlakkig. Omdat men zich hier op een kleiner gebied heeft kunnen richten, krijg je als bezoeker sneller een algemeen beeld van de wijk en de betekenis van de buurtwinkels. Juist het kleinschalige karakter geeft dit museum meer sfeer en authenticiteit dan de hoofdtentoonstelling in het AM. Het Theo Thijssenmuseum, maar ook het Van Eesterenmuseum in Slotermeer en de andere locaties verspreid door de stad geven het project het persoonlijke karakter. Zo’n klein museum, dat volledig draait op de enthousiaste inzet van vrijwilligers, maakt Buurtwinkels pas echt tot een gezamenlijk initiatief. Zo lijken musea, winkeliers en bewoners elkaar te vinden in de buurten van Amsterdam. ► De tentoonstelling Jordanese buurtwinkels is nog te zien tot 27 november

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Ditte van Dulmen, foto's: Flickr/AM