Een nieuw museum met vijf eeuwen kunst

Gepubliceerd op: 27 juni 2011, auteur: Bas Vogel

Het Museum Aan de Stroom (MAS) in Antwerpen opende recentelijk de deuren en viert dit met een grootse overzichtstentoonstelling. Meesterwerken in het MAS. Vijf eeuwen beeld in Antwerpen maakt met topstukken uit Antwerpse collecties de visuele traditie van de Scheldestad inzichtelijk.

Museum a/d Stroom Antwerpen

Het MAS is het nieuwe onderkomen van het Etnografisch Museum, het Nationaal Scheepvaartmuseum en het Volkskundemuseum. Voor haar eerste tentoonstelling kreeg het museum een goed aantal meesterwerken in bruikleen van drie vooraanstaande Antwerpse musea, namelijk het Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, het Museum van Hedendaagse Kunst en Museum Plantin-Moretus.

Vreemde keuzes
De tentoonstelling opent met werken van de Vlaamse Primitieven. Deze Zuid-Nederlandse kunstschilders uit de 15e en begin 16e eeuw, zijn echter voornamelijk afkomstig uit Gent en Brugge. Dit is niet storend en het is zeker geen straf naar deze werken te kijken, maar je vraagt je af of deze schilderingen wel geplaatst moeten worden in een tentoonstelling over de Antwerpse beeldcultuur. Hetzelfde kan gezegd worden van het Orsini Polyptiek (begin 13e eeuw) door de Italiaanse kunstenaar Simone Martini (1284 -1344).

De Expogids, een dun maar betaalbaar en informatief boekje, vertelt ons dat de sacrale kunst van de Vlaamse Primitieven is afgeleid van de strikte Italiaanse religieuze beeldtraditie. Dit is een zeer gewaagde uitspraak; een culturele uitwisseling tussen de Nederlanden en Noord- Italië is lastig aan te tonen. Deze bewering is, naast betwistbaar en vermoedelijk onjuist, wel een erg dun draadje om de plaatsing van dit werk aan op te hangen.

Rond 1500 veranderde Antwerpen van een marginale havenstad in een economisch en cultureel centrum. Economisch gewin ging gepaard met culturele voorspoed en zo streefde Antwerpen in cultureel en economisch opzicht concurrent Brugge voorbij. De financiële groei bracht meesterschilders naar Antwerpen en zij schreven zich aldaar in bij het Sint-Lucasgilde.

Vooraanstaande schilders als Quinten Metsijs (1466-1530), Joos van Cleve (ca. 1480-1541) en Joachim Patinir (ca. 1480-1524) voegden zich bij dit gilde voor kunstambacht. Zelfs Gerard David (ca. 1460-1523), een prominent kunstschilder in Brugge, liet zich in 1515 inschrijven in het schildersgilde van Antwerpen. Geen van deze kunstschilders kwam oorspronkelijk uit Antwerpen, maar zij zijn wel door de stad gevormd. Ook latere Vlaamse schilders als Pieter Bruegel (ca. 1520-1569) – helaas niet vertegenwoordigd in deze tentoonstelling  – en Peter Paul Rubens (1577-1640) waren lid van het Sint-Lucasgilde.

Buiten deze punten van kritiek om is er ook veel moois te zien, en dat vindt de kunstliefhebber natuurlijk meest belangrijk. Ruimtes zijn ingedeeld naar thema, waarbij een kamer met moderne kunst een ruimte met laatmiddeleeuwse kunst kan opvolgen. Dat is een verfrissende afwisseling en zeker te verkiezen boven een chronologische indeling. De correlatie tussen diverse ruimtes is echter onduidelijk; een echte samenhang is moeilijk te vinden. Er wordt getracht de oude kunst in verband te brengen met de moderne werken – volgens de tentoonstellingsgids zijn de moderne kunstenaars de Nieuwe Primitieven; een onduidelijke term die niet verder wordt uitgelegd – maar dit gebeurt geforceerd en is eigenlijk niet nodig. Wel kent de expositie nog een aantal andere verrassende tentoonstellingsvormen, die ik nu de revue zal laten passeren.

Intiem met Van Eyck
In een kleine donkere ruimte is op een ronde tafel een viertal topstukken geplaatst. Deze werken bevinden zich in rechtopstaande glazen behuizingen waardoor je de schilderingen tot centimeters kan naderen. Het meest aansprekende werk uit misschien wel de gehele tentoonstelling is St. Barbara (zie foto rechts) door Jan van Eyck (ca. 1390-1441) uit 1437. Op dit kleine paneel is slechts de ondertekening van een onvoltooid werk zichtbaar, maar deze serene voorstelling is bijzonder gedetailleerd en van grote schoonheid. De mogelijkheid om dit werk bijna te kunnen aanraken zonder door een suppoost gecorrigeerd te worden, is zeker uniek en zeer de moeite waard.

Hiermee doe ik allicht een ander werk in deze zaal, op eenzelfde wijze tentoongesteld, tekort. Een portret door Rogier van der Weyden (1399/1400- 1464) mag eveneens van dichtbij geïnspecteerd worden. De schildertechnieken van deze Vlaamse meester, zoals de penseelstreek en het kleurgebruik, kan hierdoor goed bekeken worden. Bovendien is de toeschouwer in staat dit werk te vergelijken met moderne schilderkunst in aangrenzende ruimtes.

Een andere ruimte is ingericht als 17e-eeuws rariteitenkabinet. Deze kamer is gevuld met kunstobjecten en curiosa. Schilderingen van onder andere Quinten Metsijs en Rogier van der Weyden, worden uit de klinische museale omgeving gehaald en tentoongesteld op een manier die de 17e eeuw recht doet. Ook de 17e-eeuwse kunstenaars zijn goed vertegenwoordigd. Hun werk verbleekt echter bij Scaldis et Antverpia van de Antwerpse kunstenaar Abraham Janssens van Nuyssen (1573-1632) uit 1609. Deze allegorie van de stad Antwerpen is een mooie afsluiting van de tentoonstelling.

Een geslaagde tentoonstelling
Met goede werken van de oude meesters en moderne kunst van lokaal talent is er op de tentoonstelling Meesterwerken in het MAS. Vijf eeuwen beeld in Antwerpen voor eenieder wat wils in het MAS. Daarnaast is het nieuwe MAS een bijzonder prettig gebouw en de boulevard om deze toren biedt mooie vergezichten over de havenstad. Het lijkt een onconventioneel museum, maar het blijkt een uitstekende tentoonstellingsruimte.

Teleurstellend is wel dat er geen werk van Pieter Bruegel, vaak omschreven als het enige genie dat het Sint-Lucasgilde heeft voorgebracht, te vinden was. Bovendien heeft een aantal tentoongestelde werken een onduidelijke plek in de Antwerpse geschiedenis. Al hoeft niemand zich te verontschuldigen om, op wat voor tentoonstelling dan ook, een schildering van Simone Martini of Jan van Eyck op te hangen; ik grijp iedere mogelijkheid aan om deze werken te mogen zien.



 
►Meesterwerken in het MAS. Vijf eeuwen beeld in Antwerpen is te zien tot 30 december 2012 in het Museum Aan de Stroom in Antwerpen.



Bronnen:
* Vervaet, J. ‘Mannerism and the Italian Influence. In Sixteenth- Century Antwerp’, Apollo: a Journal of the Arts Nr. 181 (London 1977).
* Voet, L. De Gouden Eeuw van Antwerpen. Bloei en uitstraling van de Metropool in de Zestiende Eeuw (Antwerpen 1973).
* Vrij, M.R. de, en Wellens de Cock, Jan. Antwerp Mannerist Associate (Zwanenburg 2009).

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Bas Vogel, eindredacteur: Marleen Boeve