Tentoonstelling vol middeleeuwse pracht en praal

De tentoonstelling laat de bezoeker de mooiste middeleeuwse stukken uit de collecties van het Nationaal archief en de Koninklijke Bibliotheek zien. Verschillende typen handschriften zijn te bewonderen: van getijdenboeken – die leken gebruikten voor hun privédevotie – tot oorkonden, en van rekeningen tot kronieken. In de tentoonstellingszaal De Verdieping van Nederland kan de bezoeker kennis maken met zeshonderd jaar middeleeuwse illustraties en sierletters.

Bijzondere stukken
De geïllustreerde handschriften van Jacob van Maerlant (13e eeuw), de Beatrijs en het Trivulzio getijdenboek (1470) vormen hoogtepunten van de tentoonstelling. Ook indrukwekkend door de kleurrijke miniaturen is het in Latijn opgestelde register Remissorium Philippi (ca. 1450). Op de perkamenten vellen zijn verschillende bekende figuren uit de omgeving van hertog Filips de Goede (1396-1467) afgebeeld.

Een ander bijzonder stuk betreft een oorkonde uit 1179 van Paus Alexander III (begin twaalfde eeuw - 1181); het is het oudste document uit de collectie van het Nationaal Archief. Veel van dit soort documenten zijn voorzien van kwetsbare zegels. Het waren dan ook de boeken van de rijken.

Machtige Middeleeuwen
Ten tijde van de vroege Middeleeuwen was lezen en schrijven nog voorbehouden aan select groepje mensen. Alleen kloostersgemeenschappen hadden de kennis en middelen om teksten te schrijven en te kopiëren. De meeste werden in het Latijn opgetekend, aangezien de katholieke kerk een dominante rol vervulde. Deze geschriften hadden vaak een administratieve of religieuze inhoud en waren enkel bedoeld voor een klerikaal publiek. Volkstalen zoals Nederlands en Engels stonden in lager aanzien en het zou nog jaren duren voordat er structureel in geschreven zou worden.

Door het proces van verstedelijking, dat vanaf de 12e eeuw optrad, ontstond er vraag naar betere en meer uitgebreide documentatie. Daarom vinden we vanaf 1100 een toename aan rekeningen, oorkonden, juridische geschriften, bevelen en kronieken terug. Deze werden niet meer uitsluitend in het Latijn geschreven. Bovendien bereikten ze een nieuw publiek. Naast monniken en administrateurs, dook ook de adel de boeken in en later tevens de gegoede burgerij. Lezen was niet alleen van belang om administratieve en staatsrechtelijke zaken te kunnen regelen, maar het bezit van één of meerdere boeken werd een statussymbool. Vanaf het begin van de 15e eeuw maakte de uitvinding van de boekdrukkunst geleidelijk een einde aan deze traditie.

Met je neus tegen het glas
De tentoonstellingsruimte is niet groot. Desondanks kan de bezoeker een grote hoeveelheid archiefstukken en boeken bekijken. Zoals de folder belooft, vindt deze bewondering plaats met 'de neus tegen het glas'. Dat er zoveel moois te zien is, heeft echter tot gevolg dat er weinig samenhang bestaat tussen de verschillende vitrines. Hierdoor is de tentoonstelling fragmentarisch en kan er geen helder beeld worden geschetst van de periodes waarin deze geschriften zijn maakt.

Wel geslaagd is de poging om de moderne museumbezoeker in middeleeuwse sferen te brengen. Hiervoor is de tentoonstellingsruimte relatief donker gehouden en wordt er op de achtergrond middeleeuws klinkende muziek gedraaid. Zo kan men zich verliezen in de onbekende wereld die niet voor niets Middeleeuwen wordt genoemd.

De enige afleiding is de videowand waarop vergrotingen van de verschillende geschriften en manuscripten te zien zijn. Omdat er slechts losse beelden geprojecteerd worden en nadere uitleg ontbreekt, voegt deze virtuele omgeving weinig toe. Bij de geschriften zelf wordt wel uitleg gegeven. Elke vitrine is voorzien van een touchscreen waarop meer informatie over het tentoongestelde stuk te vinden is. Ook is er de mogelijkheid om op een aantal touchscreens een quiz te spelen, hoewel deze voor de oplettende bezoeker zeker geen uitdaging is.

Conclusie
Als de makers van deze tentoonstelling zich ten doel hebben gesteld om de bezoeker onder te dompelen in middeleeuwse pracht en praal dan zijn ze daar zeker in geslaagd. Het gebrek aan historisch kader hoeft geen belemmering te zijn bij het genieten van alle mooie stukken die te zien zijn.

De tentoonstelling is wel relatief klein en een bezoek zal dan ook niet meer dan drie kwartier tot een uur in beslag nemen. Het is daarom aan te raden om deze tentoonstelling te combineren met een bezoek aan een ander museum in Den Haag, zoals het Museum Meermanno of Museum de Gevangenpoort. Voor de liefhebbers van middeleeuwse handschriften is de tentoonstelling Machtige & Mooie Middeleeuwen zeker aan te raden.

► De tentoonstelling Machtige & Mooie Middeleeuwen is nog van 3 september 2011 t/m 8 januari 2012 te zien in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. 
  
Verder lezen en kijken:
►Hoe werden middeleeuwse handschriften gemaakt?
►Boek: Beeldschone boeken. De Middeleeuwen in Goud en Inkt (2009), Uitgeverij Waanders, Zwolle. 



Foto: Het Trivulzio getijdenboek, een 15e eeuws verlucht getijdenboek. Het heeft ooit deel uitgemaakt van de beroemde verzameling van de prinsen van Trivulzio te Milaan. De waarde van het handschrift wordt geschat op bijna zes miljoen euro.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Sophie Vehmeijer, eindredactie: Marleen Boeve

| | |