De terugkeer van Meester Rubens

Gepubliceerd op: 21 oktober 2011, auteur: Bas Vogel

Het State Hermitage Museum St. Petersburg bezit één van de grootste kunstcollecties ter wereld. De Hermitage Amsterdam mag delen in deze weelde. Voor de tentoonstelling Rubens, Van Dyck en Jordaens kreeg het Amsterdamse museum pronkstukken te leen uit de omvangrijke Vlaamse kunstcollectie.

Schilderingen en tekeningen van Vlaamse meesters keren terug naar de Nederlanden, het cultuurgebied waar deze werken hun oorsprong vinden. In de Hermitage Amsterdam voelen ze zich zichtbaar thuis. Door de samenwerking met het Russische museum nemen we kennis van onze vaderlandse geschiedenis. Dit lijkt vreemd, maar we moeten ons misschien gelukkig prijzen. De expositie kent namelijk heel wat moois.

Antwerpen en Rubens
De tentoonstelling Rubens, Van Dyck en Jordaens behandelt vooral Antwerpse kunst uit de 17e eeuw, een stijl die wij kennen als de Antwerpse School. De16e en 17e eeuw vormen voor Antwerpen een belangrijke periode; de Scheldestad verandert van marginale havenplaats in een cultureel en economisch centrum waar de kunsten floreren. Elke periode kent zijn meesters en in de Nederlanden van de 17de eeuw was Peter Paul Rubens (1557-1640) onbetwist de grootste. Hij was bepalend voor de stijl van een periode en is logischerwijs het zwaartepunt van de tentoonstelling. Ook tijdgenoten van Rubens komen aan bod, evenals kunstenaars die hem navolgden. Zo krijgt de bezoeker een goede kijk op de Vlaamse kunst van 17e eeuw.

Een goede indruk
Grote schilderingen lijken kenmerkend voor het oeuvre van Rubens. Gelukkig leent de Hermitage zich uitstekend voor het tonen van omvangrijke kunststukken. In de grootste zaal van de Hermitage Amsterdam, het centrale punt van de tentoonstelling, komen de werken van Rubens en zijn tijdgenoten uitstekend tot hun recht. Als een eerste indruk belangrijk is, dan maakt de tentoonstelling Rubens, Van Dyck en Jordaens zeker een goede.

De schilderingen krijgen de ruimte, en de toeschouwer kan de nodige afstand nemen. Kom je dichterbij, dan zie je dat de meeste werken zijn voorzien van uitgebreide uitleg met achtergrondinformatie. Dit is zeker wenselijk en te verkiezen boven de audiotour. Een goede informatievoorziening is helaas iets wat in veel musea ontbreekt.

Blikvangers
Bij het betreden van de eerste ruimte in de tentoonstelling word je direct geconfronteerd met de Kruisafneming (ca. 1618) van Rubens. Dit omvangrijke werk krijgt terecht een prominente plaats en is de blikvanger van de expositie. De schoonheid van dit werk valt niet te ontkennen. Dat de schildering buiten St. Petersburg te bezichtigen is mag ook uniek genoemd worden, want het werk werd nooit eerder uitgeleend.

Het meest sprekende werk van de Vlaamse meester is Christus met doornenkroon (ca. 1612). Deze opvallende compositie toont een halfnaakte Christus die met een bleek gezicht, doordrongen van pijn en verdriet de toeschouwer aankijkt. Rubens demonstreert hier gedetailleerd te kunnen schilderen, een vaardigheid die hij allicht van zijn idool Caravaggio (1571-1610) heeft afgekeken.
 
Ook toont Rubens dat hij, door middel van een aantal geplaatste vluchtige streken, de illusie van bijvoorbeeld bloedspetters kan wekken. Het was Rembrandt van Rijn (1606-1669), een kunstenaar duidelijk geïnspireerd door Caravaggio en Rubens, die het vluchtig schilderen perfectioneerde. Rubens past dus zeker in een traditie.

De leerling en de Meester
Een kunstenaar uit Rubens’ traditie was zijn beste leerling Anthonie van Dyck (1599-1641). Toch is Van Dyck, een begenadigd kunstenaar en de maker van een aantal uitstekende schilderingen, er niet in geslaagd zijn meester te overtreffen. Hetzelfde geldt voor de andere aanwezige prominenten, waaronder Jacob Jordaens (1593-1678). De werken van Rubens’ tijdgenoten zijn zeker goed, maar gewoon niet zo uitmuntend als het werk van de meester.

De tentoonstelling schetst een uitstekend beeld van de Antwerpse kunst uit de 17e eeuw en benadrukt hierbij de invloed die Rubens op zijn tijdgenoten heeft uitgeoefend. De stijl van Rubens is duidelijk herkenbaar in de werken van Jordaens en Van Dyck; het kleurgebruik en de toepassing van licht-donker komen zichtbaar overeen. Er is ook nadrukkelijk gepoogd de schilders met elkaar te vergelijken, en dat is voor de toeschouwer wel zo leuk. In één zaal zijn de schetsen van Rubens naast die van zijn tijdgenoten geplaatst; de bezoeker kan zo zelf op zoek gaan naar verschillen en overeenkomsten, en krijgt bovendien inzicht in het creatieve proces van de kunstenaars.

Een geslaagde tentoonstelling
Rubens, Van Dyck en Jordaens is een geslaagde tentoonstelling met allicht niet altijd de schoonste schilderingen, maar met een goed verhaal dat boeit en informatief is.



►De tentoonstelling Rubens, Van Dyck en Jordaens is tot 16 maart 2012 te zien in de Hermitage Amsterdam


Op de foto: Kruisafneming (ca. 1618) van Peter Paul Rubens is dé blikvanger van de tentoonstelling.

Verder lezen & kijken:
►Rubens, Van Dyck & Jordaens: Vlaamse schilders uit de Hermitage (2011), P. Natalʹja Babina e.a.,  Amsterdam: Museumshop Hermitage Amsterdam.
►Boek: Herr P.P. Rubens (2006), N. Büttner, Göttingen. 
►Filmpje over de schilderijen van Rubens

* Afbeelding boven: Peter Paul Rubens, Venus en Adonis, ca. 1614.
* Afbeelding midden: Peter Paul Rubens, Christus met doornenkroon (Ecce homo), ca. 1612.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Bas Vogel, foto's: State Hermitage Museum, St. Petersburg