Museumtest: Catharijneconvent

Gepubliceerd op: 17 maart 2010, auteur: Enne Koops

In de historische binnenstad van Utrecht bevindt zich op loopafstand van de Dom het Museum Catharijneconvent. Gehuisvest in een middeleeuws klooster en een aanliggend 18e-eeuws pand staat de locatie treffend symbool voor het uitgangspunt om, aldus de folder, een “unieke collectie” te tonen “van zowel protestantse als katholieke kunst- en cultuurvoorwerpen”. Uniek is de collectie zeker, maar de protestanten komen er nogal bekaaid van af.


De folder kondigt aan dat de museale verzameling van 60.000 historische objecten voor iedereen interessant is, “voor jong en oud, van kenner tot leek en van allochtoon tot autochtoon”. Omdat ik een jonge historicus ben en een geboren Nederlander behoor ik in meerdere opzichten tot de beoogde doelgroep. Nieuwsgierig geworden wandel ik onder het poortje door van de Lange Nieuwstraat 38, richting de entree.

De keizer én God bewierookt
De ontvangstruimte is ruim opgezet en ziet er keurig uit: een aimabel restaurantje met hapjes, drankjes en voldoende tafels voor bezoekers. Op de receptietafel ligt het nodige foldermateriaal, inclusief een plattegrond van het museum. Die leert dat het Catharijneconvent is opgebouwd uit vijf vaste themazalen: ‘Feest! Weet wat je viert’, ‘de Schatkamer’, ‘Middeleeuwse meesterwerken’, ‘Christendom in Nederland’ en ‘Utrecht, culturele hoofdstad van de Middeleeuwen’.

‘De Schatkamer’ is prachtig ingericht. Deze ruimte is gevestigd in een gewelfde kelder die schitterend verlicht is en daardoor de uitstraling heeft van een echte schatkamer. Er zijn honderden unieke gouden en zilveren artefacten te vinden uit de christelijke geschiedenis, zoals enkele fraaie ‘aquamaniles’: waterkannetjes voor het handenwassen tijdens de eredienst. Prachtig zijn ook enkele ‘monstransen’, voorwerpen van edelmetaal waarin de heilige hostie werd aangetoond.



Interactieve kracht
Een andere kostbaarheid van ‘de Schatkamer’ zijn enkele kazuifels, bisschoppelijke gewaden voor de katholieke eredienst. Deze middeleeuwse mantels liet men in het buitenland met goud borduren, zoals het exemplaar van de Utrechtse bisschop David van Bourgondië (eind 15e eeuw) dat tot in de jaren 1960 in Nederland gedragen werd. Vrijwel alle kazuifels zijn echter omgekomen in de maalstroom van de tijd, omdat de katholieken de waardevolle goudvezels eruit haalden en terugsmolten tot goud.

Wie een duf museum verwacht, haalt tijdens de rondgang door het Catharijneconvent opgelucht adem. Het museum, gesticht in 1979 en compleet heringericht in 2006, biedt veel interactieve applicaties. Zoals een audiotour (die overigens niet alle voorwerpen toelicht), touchscreens en zowaar een trekautomaat met religieus fastfood uit de hindoeïstische, joodse, christelijke en islamitische traditie.

Het thema de ‘Middeleeuwse meesterwerken’ is te vinden in de oude eetzaal van het klooster, de Refter. In deze zaal bevindt zich een aantal topstukken van het museum, zoals de indrukwekkende houten heiligenbeelden. De voornaamste pronkstukken zijn echter het wereldberoemde Middelrijns altaarstuk (circa 1410), een storyboard dat in tien portretten de hoogtepunten uit het Nieuwe Testament laat zien, evenals een levensgroot beeld van de katholieke beschermheilige van reizigers Christoffel, uit 1520.

Utrechtzalen
Als ik even later de Utrechtzalen binnenloop zijn de verwachtingen hooggespannen. Deze zalen zijn in 2009 nieuw opgeleverd en moeten een idee geven van Utrecht als culturele hoofdstad van de Middeleeuwen. Niet alleen is het thema wat hoog gegrepen, Utrecht was vooral belangrijk voor de wijde omgeving, ook had ik in deze zaal meer historische informatie verwacht. Bijvoorbeeld een antwoord op de vraag wat het nu betekende om een ‘gewone’ katholiek te zijn in middeleeuws Utrecht: hoe zag de religieuze beleving van leken eruit?

De Utrechtzalen zijn overigens wel volop interactief, met een webspel voor kinderen, touchscreens en een mooie e-reader die het mogelijk maakt om historisch tekstmateriaal door te bladeren als de Lebuïnuscodex uit 773, het oudste boek van het museum. Volgens de overlevering betreft het een handschrift van de Angelsaksische missionaris Lebuïnus, waarmee hij in de achtste eeuw de heidenen in de Nederlanden bekeerd zou hebben. Vermoedelijk is dit boek echter pas na zijn dood vervaardigd.

Historische onbalans
De themazaal ‘Christendom in Nederland’, gevestigd in enkele oude kloostergangen, stelt daarentegen teleur. Deze sectie, zo belooft de internetsite, vertelt het verhaal van het christendom in Nederland. Het christendom staat hier echter synoniem voor het katholicisme, waardoor het protestantisme minimale aandacht krijgt, bijvoorbeeld thema’s als de Reformatie, Beeldenstorm en verzuiling.

Enigszins begrijpelijk is dit wel gezien het feit dat het protestantisme een stuk soberder was dan het katholicisme. Het resultaat is wel een historische onbalans: het Museum Catharijneconvent blijkt vooral een kunstmuseum te zijn dat de visuele ervaring centraal stelt en niet de historische inhoud. Dit wekt bij de historisch geïnteresseerde bezoeker een ‘art pour l’art-gevoel’ op: kunst, puur om de kunst.

Conclusie
Opbouw en samenstelling van de collectie doen het verleden dus geen recht. Dit neemt niet weg dat het Catharijneconvent een visuele sensatie is, met maar liefst 60.000 objecten waaraan je jezelf gemakkelijk een ochtend of middag kunt vergapen.

Gemiddeld eindcijfer Catharijneconvent: 7,1

► Beoordeling: woensdag 17 februari 2010 door recensent Enne Koops
► Meer informatie: Catharijneconvent in het Museumoverzicht

* Het eindcijfer komt tot stand aan de hand van een scoremodel n.a.v. een rondgang door het museum. We letten tijdens de beoordeling o.a. op klantvriendelijkheid, het gebruik van multimedia, de presentatie, bewegwijzering, de faciliteiten en we bekijken kritisch of er een verhaallijn in de presentatie zit. Niet alle onderdelen tellen even zwaar mee. Zo zullen hygiëne of de entreeprijs nooit zwaarder wegen dan bijvoorbeeld de kwaliteit van de collectie. 

© Geschiedenis Beleven / auteur:Enne Koops / foto's: Museum Catharijneconvent Utrecht