Goud uit Georgië; de mythe van het Gulden Vlies

Gepubliceerd op: 8 maart 2010, auteur: Anne Rispens

Na de zeer succesvolle tentoonstelling van Het Terracotta Leger van Xi’an, pakt het Drents Museum opnieuw uit met Goud uit Georgië; de mythe van het Gulden Vlies. Het museum legt de lat hoog: directeur Michel van Maarsseveen mikt op 50.000 tot 100.000 bezoekers die op het ronkende affiche af zouden moeten komen. De hooggespannen verwachtingen worden echter nauwelijks waargemaakt.

De expositie, die in een andere samenstelling eerder te zien was in onder meer Athene, Berlijn, New York, Stockholm en Washington, is opgebouwd rond de zeer rijk geornamenteerde gouden sieraden die zijn opgegraven nabij het Georgische Vani. In de Oudheid lag daar namelijk één van de belangrijkste politieke en religieuze centra van Colchis, het westelijke gedeelte van het huidige Georgië.

Deze unieke juwelencollectie is vervolgens aangevuld met andere Georgische schatvondsten uit de Oudheid, zoals zilveren en bronzen gebruiksvoorwerpen alsmede objecten uit de rijke Georgische wijnbouwgeschiedenis. Het resultaat is een onoverzichtelijk geheel dat met een flinterdunne kunstgreep bijeengehouden wordt – de mythe van het Gulden Vlies.

De mythe van het Gulden Vlies
Kort gezegd gaat de mythe van het Gulden Vlies over de Griekse held Jason, die met de Argonauten naar Colchis vertrekt om het Gulden Vlies te bemachtigen. Alleen wanneer het hem lukt met het Vlies terug te komen, kan hij koning worden. Daarbij moet in het achterhoofd gehouden worden dat met het Gulden Vlies naar alle waarschijnlijkheid gedoeld werd op een schapenvacht. In Colchis gebruikte men namelijk (vette) schapenvachten om het vele goud uit de rivieren te halen.

Het lijkt een goed idee om deze tot de verbeelding sprekende mythe te gebruiken ter begeleiding van de vele schitterende Georgische grafvondsten. Toch is deze opzet problematisch. De mythe van het Gulden Vlies heeft namelijk geen enkel direct raakvlak met de tentoongestelde artefacten. Toegegeven, 40 van de 153 voorwerpen zijn van goud, maar daar is dan ook alles mee gezegd. Zo gaat de mythe alleen over Colchis, het westelijke gedeelte van Georgië, maar komen de voorwerpen uit heel Georgië. En de mythe, die in de 3de eeuw vC is opgetekend door de Griekse schrijver Apollonius Rhodius, stamt uit volksverhalen die de Grieken elkaar al honderden jaren vertelden, terwijl de datering van de voorwerpen een reikwijdte hebben van maar liefst 2000 v.Chr. tot 300 n.Chr.

Om onverklaarbare redenen is het thema van het Gulden Vlies door de samenstellers op het einde van de expositie in een klein achterafhoekje doorgetrokken naar de Middeleeuwen. Daar wordt op de valreep de ontstaansgeschiedenis van de Orde van het Gulden Vlies nog even summier aangestipt – een onderwerp waar zoveel over te vertellen is dat het een expositie op zichzelf zou verdienen. Erger nog is dat de relevantie van dit onderwerp in het licht van de Georgische grafvondsten uit de Oudheid nog veel verder te zoeken is.

Informatievoorziening
Als de samenhang in een expositie voor een groot deel ontbreekt, is het nog belangrijker dan anders dat de tentoongestelde voorwerpen voorzien zijn van een uitvoerige uitleg. Maar ook hier laat het Drents Museum het behoorlijk afweten. In het bijschriftenboekje staat namelijk slechts zeer bondig beschreven wat het artefact voorstelt, waar het gevonden is en van welk materiaal het is gemaakt.
 
Zo is het erg opvallend dat op veel van de voorwerpen dierenfiguren zijn aangebracht. In het boekje worden de dieren weliswaar genoemd, maar verdere duiding blijft veelal achterwege. Waarom was bijvoorbeeld nu juist de vogel een symbool van God de Moeder? Een andere vraag die blijft hangen is de positie van de vrouw in Colchis. De gevonden gouden sieraden zijn namelijk – zover bekend – uitsluitend afkomstig uit de graven van vrouwen. Welke functie bekleedden zij in de maatschappij? Waarom kregen juist zij deze waardevolle voorwerpen mee op hun laatste reis?

Fabelachtige schoonheid
Dat een bezoek aan Goud uit Georgië niet uitdraait op een regelrechte teleurstelling is in de eerste plaats te danken aan de kwaliteit van de tentoongestelde voorwerpen. Met name de gouden sieraden zijn van een fabelachtige schoonheid. Om alle details op de juwelen goed te kunnen waarnemen, is het overigens raadzaam een loep mee te nemen.
 
Daarnaast moet er een compliment gegeven worden aan de vormgeving van de tentoonstelling. Deze staat volledig ten dienste van de voorwerpen en tilt ze af en toe zelfs naar een hoger plan. Zo is de expositie zeer ruim opgezet, laat de uitlichting van de artefacten niets te wensen over en kunnen de subtiele special effects zeer geslaagd genoemd worden. Een laatste opsteker betreft de aansluitende fototentoonstelling van Archil Kikodze, die in 68 haarscherpe foto’s een indringend beeld weet te schetsen van het hedendaagse Georgië.

Conclusie
In de jacht op een nieuwe publiekstrekker na het grote succes van het Terracotta Leger heeft het Drents Museum met Goud uit Georgië effectbejag laten prevaleren boven inhoud. Het gevolg is een onsamenhangende expositie die geregeld meer vragen oproept dan het beantwoordt. Het museum gaat na deze expositie een jaar dicht wegens een grootschalige verbouwing. Hopelijk wordt deze periode eveneens gebruikt voor een herbezinning op de ingeslagen weg.

Goud uit Georgië; de mythe van het Gulden Vlies. Drents Museum te Assen. 6 maart 2010 t/m 26 juni 2010.

Foto's: v.b.n.b.: 1) Een detailopname van een gouden armband, grafvondst Vani/Georgië. 2) Gouden hoofdtooi met opengewerkte decoratie, 2e helft van de 4e eeuw v.Chr. 3) Detailopname van vogelvormige hangers aan een gouden ketting uit een graf in Vani/Georgië.

© Geschiedenis Beleven / Auteur: Anne Rispens