Drinken, dansen en eten: feest in de Gouden Eeuw

Gepubliceerd op: 26 december 2011, auteur: Myrthe Nagtzaam

Het is feest in het Frans Hals Museum in Haarlem. In de tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest worden circa 50 werken gepresenteerd die allemaal het onderwerp ‘feest’ verbeelden.

Driekoningenfeest door Jan Steen

Feesten waren een zeer geliefd onderwerp in 17e-eeuwse kunst. Schilders als Frans Hals (c.1582-1666), Jan Steen (1626-1679) en David Vinckboons (1576-c.1633) presenteren allen op hun eigen manier een feestelijke bijeenkomst. Soms een bruiloft, soms een Sinterklaasfeest en dan weer een schuttersbanket. Er wordt niet alleen gevarieerd in de verschillende feesten, ook de typen gezelschappen lopen uiteen van onbeschaafde, dwaze boeren tot galante lieden van de hogere klasse. 

Het vrolijke thema is zeker niet terloops behandeld: de tentoonstellingsmakers hebben gedegen onderzoek gedaan naar het onderwerp en gerelateerde zaken. Dit blijkt uit de doordachte thematische indeling van de acht zalen, de veelzijdige introductiefilm, de leerzame audiotour, de informatieve tekstbordjes en de prachtig geïllustreerde catalogus.

Snuffelende hondjes en openstaande gulpen
De gegeven informatie past perfect binnen het thema, maar benadert onder deze noemer nog meer interessante aspecten, zoals kleding, dans, de plaatsing van het thema binnen het oeuvre van de kunstenaar, toenmalige meningen op de verschillende feesten en natuurlijk, zoals zelden ontbreekt bij een tentoonstelling over 17e-eeuwse kunst: de iconologie.

Schilders als Jan Steen wijzen ons dankzij snuffelende hondjes, openstaande gulpen en lege tonnen op de diepere betekenis van het voorgestelde. Niet altijd is de verbeelding van het onderwerp feest slechts een verbeelding van vrolijke gezelschappen: vaker nog lijkt de schilder het onderwerp te gebruiken om een visie te tonen op een bepaalde bevolkingsgroep of ritueel. Vooral de boeren werden erg negatief belicht: brakend, struikelend, flirtend, vechtend en plassend. De hogere klassen beleefden waarschijnlijk, net als wij nu, veel plezier aan het bekijken van de dwaasheid en losbandigheid van de feestende boerenklasse.

Kritische beschouwers
De positie van ons, als beschouwer, verschilt sterk per schilderij. Soms lijken wij onderdeel uit te maken van het feestende gezelschap: wij zien de feestelijkheden om ons heen en maken kennis met de humoristische visie van de schilder. Dan zijn wij kritische beschouwers die van bovenaf op de ongeremde losbandigheid neerkijken. En dan weer wordt er een belerende vinger naar ons opgeheven en worden wij aan het denken gezet over de ernst van verspilling en losbandigheid.

Feestcultuur
Dankzij de variatie in type feesten en gezelschappen geven de tentoonstellingsmakers een overzichtelijk en rijk beeld van het onderwerp feest in de 17e-eeuwse schilderkunst uit de Nederlanden. Er wordt een nieuw licht geworpen op de artistieke invullingen van de schilders, de symboliek uit de Gouden Eeuw en humor en de verschillen in feestcultuur tussen verschillende klassen en religieuze afsplitsingen.

Hoewel het onderwerp feest zeer veelzijdig en doordacht wordt gepresenteerd, ontstaat bij het zoveelste kleurrijke schilderij in de vijfde zaal het besef dat er alwéér een feestend gezelschap is voorgesteld. Er ontstaat verzadiging en bijna verveling. Gelukkig lijkt het Frans Hals Museum dit aan te voelen en varieert net op tijd met het thema door zich bijvoorbeeld te richten op het portret – dus de weergave van een werkelijk, herkenbare persoon – in plaats van een ‘type’ binnen het onderwerp feest.

Geslaagd
Het Frans Hals Museum is er in geslaagd met een toegankelijk thema een aanzienlijk onderzoek te presenteren naar een belangrijk sociaal onderwerp in de 17e eeuw. Het bezoek aan de tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest is leerzaam, vermakelijk en zeker een bezoek aan het Frans Hals Museum waard.



►De tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest is nog te zien t/m 6 mei 2012 in het Frans Hals Museum, Haarlem. 

Verder lezen:
►Tentoonstellingscatalogus: De Gouden Eeuw viert feest (2011), Anna Tummers (red.), NAi Uitgevers.



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Myrthe Nagtzaam, eindredactie: Marleen Boeve, beeldredactie: Jeanny Smeets, foto's Wikimedia