Verrassende reis door het Egyptische dodenrijk

Gepubliceerd op: 2 maart 2010, auteur: Annette Zeelenberg

De oude Egyptenaren hadden na hun dood nog een hele reis voor de boeg om in het hiernamaals te komen. Dat blijkt wel uit de expositie Doden voor de rechter in het Allard Pierson Museum. Voor onderweg was er het Dodenboek, als reisgids door de Onderwereld.

Er is veel bekend over de tot in detail uitgewerkte reis van de Egyptenaren naar het hiernamaals en daarmee is het een prachtig thema voor een expositie. Helemaal op de manier waarop het Allard Pierson Museum het heeft aangepakt. In Doden voor de Rechter wordt het Egyptische dodenrijk niet enkel toegelicht door middel van mooie grafvondsten in vitrines. In tegenstelling. Je loopt er de weg die de overleden Egyptenaar moest afleggen: van de twee godenrechtbanken en de Onderwereld tot aan de hemelse Rietvelden. De archeologische objecten krijgen door deze presentatievorm een uitstekende context en het verhaal komt erdoor tot leven.

Interessant is bovendien dat de denkbeelden van de Egyptenaren over de dood hier en daar worden afgezet tegen de christelijke en islamitische ideeën rond het hiernamaals. Zoals bij de eerste godenrechtbank: de corridor van de negatieve confessie. Je leest er spreuken die ook in de Tien Geboden staan, zoals ‘Ik heb niet geroofd’ en ‘ik heb geen overspel gepleegd’. Maar opmerkelijk genoeg ook: ‘Ik heb geen homoseksualiteit begaan’.

Indiana Jones
Volgens conservator Willem van Haarlem kon de Egyptenaar zich “door deze eerste rechtbank nog wel heen bluffen”. Maar bij de volgende gewetenscheck, de weging van het hart, werd het menens. Werd het hart zwaarder bevonden dan de ‘Veer van de Waarheid’ dan lag onder de weegschaal het monster Amnet klaar om je te verslinden.

Hoewel alle rituelen uiteraard symbolisch moeten worden gezien, zijn er volgens Van Haarlem wel aanwijzingen dat dit wegingsritueel daadwerkelijk werd uitgevoerd. Bij een positieve beoordeling werd het hart na de weging teruggeplaatst in het lichaam, waarna de mummie bijgezet kon worden in het graf en de reis door de Onderwereld kon beginnen.

Die reis blijkt er een te zijn vol gevaren. In de expositie is dit mooi verbeeld met levensgrote schermen met videobeelden van vuurzeeën en slangenkuilen. Een film laat vervolgens de obstakels zien die de overleden farao moest overwinnen. Het ziet er allemaal spannend uit en na een tijdje verwacht je zelfs Indiana Jones in beeld te zien komen.

Toverspreuken
Om de reis ‘heelhuids’ te volbrengen was er het Dodenboek, een soort reisgids vol tips en zelfs toverspreuken. Er staat in bijna 200 spreuken beschreven wat de overledene onderweg kon verwachten. De oudste teksten hiervan zijn teruggevonden op de muren van piramides uit het Oude Rijk, vanaf 2475 v.Chr., maar later kreeg het Dodenboek ook andere vormen. Aan de muur hangt er een van papyrus. De tekst is meterslang en dan is dit nog niet eens de complete versie. Verderop ligt een schitterende sarcofaag van een vrouw uit de 2e eeuw die beschilderd is met taferelen uit het Dodenboek. Het leest als een stripverhaal.



Met veel geluk eindigde de reis in het Oud-Egyptische paradijs: de Rietvelden. Dit was een geïdealiseerde kopie van de werkelijkheid en ook hier is de gelijkenis met het christelijke paradijs te zien. Om het zware werk uit handen te kunnen geven, kreeg de dode allerlei beeldjes mee in het graf, zogenaamde Oesjabti waarvan er een aantal te zien zijn. Wie goed kijkt ziet dat de Egyptenaren niets menselijks vreemd was, want er staan ook beeldjes van vrouwelijke concubines tussen; om de seksuele behoeftes te stillen.

Ronddwalen
De tentoonstelling Doden voor de rechter prikkelt en maakt nieuwsgierig. Dus eenmaal in het ‘Rietveldenzaaltje’ aangekomen is het jammer te merken dat je al door de tentoonstelling heen bent. Het thema had zich uitstekend geleend voor een heel wat grotere tentoonstelling dan deze. Daar tegenover staat dat je zo kunt doorlopen naar de naadloos aansluitende Egypte- en Mummieafdeling van het Allard Pierson Museum. Wie wil kan daar nog uren ronddwalen door de bijzondere wereld van de oude Egyptenaren en hun fascinerende dodenrijk.

Doden voor de rechter, reis door het Egyptische dodenrijk, Allard Pierson Museum, 19 februari t/m 23 mei 2010.

© Geschiedenis Beleven / auteur: Annette Zeelenberg