Liefde in oorlogstijd - Kamp Vught

Gepubliceerd op: 4 februari 2010, auteur: Annette Zeelenberg

Liefde in oorlogstijd, het lijkt een mooi en onschuldig thema voor een expositie over de Tweede Wereldoorlog. Maar tegen de achtergrond van voormalig concentratiekamp Vught, krijgt de tentoonstelling wel een extra dimensie. Bovendien hadden veel liefdes tijdens en ook na de oorlog vaak dramatische gevolgen.

Het is nauwelijks voor te stellen dat in oorlogstijd het leven gewoon doorgaat, en zelfs de liefde. Toch werden Nederlandse mannen en vrouwen tijdens de Tweede Wereldoorlog gewoon verliefd. Ze hadden stiekeme afspraakjes op straat of kregen vlinders in hun buik in benauwde onderduikruimtes en schuilkelders. Zelfs in concentratiekampen bloeiden liefdes op.

Er werd ook volop getrouwd. Het huwelijkscijfer nam tijdens de oorlog, op 1944 na, niet af. Om er toch nog wat van te maken, naaiden vrouwen bruidsjurken van lapjes stof of zelfs van een gevonden parachute.

Beladen thema’s
De tentoonstelling ‘Liefde in oorlogstijd’ schenkt volop aandacht aan deze op het oog onschuldige oorlogsromantiek met kiekjes van verliefde paartjes, audio- en videoverhalen, liefdesbrieven, zelfgemaakte cadeautjes en veel tekst en weetjes. Toch krijgen bezoekers geen luchtige tentoonstelling voorgeschoteld. Verspreid over acht zithoekjes komen ook beladen en vergeten thema’s aan het bod die het ware gezicht van liefde in oorlogstijd laten zien.

‘Horizontale collaboratie’
Zo wordt in het hoekje ‘Betaalde liefde’ duidelijk dat er in Nederland vaak onder grote druk prostitutie plaatsvond. Soldaten hadden met het oog op de dood vaak een onstilbare behoefte aan seks en liefde, terwijl vrouwen afhankelijk van hen waren als het ging om voedsel en luxegoederen.

Tragisch zijn ook de verhalen van de vrouwen die bezweken voor de charmes van de Duitse bezetter. Horizontale collaboratie werd het ook wel spottend genoemd. Na de oorlog werden deze ‘moffenmeiden’ uit hun huizen gesleurd, kaalgeschoren, besmeurd en bespot. Sommige van hen belandden zelfs in interneringskampen, samen met SS’ers en NSB’ers. Naar schatting kregen meer dan 50.000 Nederlandse vrouwen een kind van een Duitse militair. In een van de filmpjes vertelt een dochter van een ‘Duits liefje’ hoe haar moeder de rest van haar leven in stilte bleef worstelen met dit traumatische hoofdstuk in haar leven.

Minder bekend is het lot van homoseksuelen in de Tweede Wereldoorlog. Vanaf 1943 worden zij in Nederland actief vervolgd aan de hand van ‘roze lijsten’. Maar ze werden ook anoniem aangegeven door hun eigen omgeving. Wat volgde was de gevangenis of het concentratiekamp waar duizenden homo’s de dood vonden.

Achter prikkeldraad
De tragiek van oorlogsliefde komt echter vooral naar voren als het gaat om de liefdes die ontstonden in de concentratiekampen.

Zo ook tussen het zigeunermeisje Lily en de Poolse student Zbyszek die elkaar in Auschwitz-Birkenau ontmoeten. Terwijl achter hen de schoorstenen roken en Lily’s familie van honger en uitputting sterft, bloeit hun liefde op. Het was die liefde die hen deed overleven, zou Lily tientallen jaren later zeggen. “Misschien is het buiten het kamp niet eens mogelijk om zo heftig verliefd te worden”. Als Lily in augustus 1944 wordt weggevoerd naar een ander kamp en ze elkaar na de oorlog niet meer terug kunnen vinden, is het drama niet te overzien.

Liefdesbriefjes
Ook in het enige SS-concentratiekamp van Nederland, Kamp Vught, werden mensen verliefd. De talloze naar buiten gesmokkelde liefdesbrieven getuigen hiervan. In een aparte vitrine worden er een aantal tentoongesteld. Zo ook de brieven en kattebelletjes die Ans Vrachtdoender (zie foto onder) haar kersverse echtgenoot Maurits schreef. Ze schrijft over de verschrikkingen in het kamp, waaronder de twee kindertransporten, maar standaard sluit ze af met: 100.000 kusjes van Ans. In deze omstandigheden kon een flard van een briefje al voldoende zijn om door te willen leven.

Verrassend
Hoewel ‘Liefde in oorlogstijd’ klein van opzet is en soms erg veel tekst gebruikt om onderwerpen toe te lichten, is de tentoonstelling zeker de moeite waard om te bekijken. Het biedt een verrassende blik op het dagelijks leven in de Tweede Wereldoorlog en laat zien dat liefde in oorlogstijd net als in vredestijd verschillende vormen aanneemt. Prettig is bovendien dat er overal sfeervolle zitplaatsen gecreëerd zijn met jaren ’40 fauteuils, bedden en kistjes zodat je de tijd kunt nemen om de verhalen te beluisteren of te lezen.

En dat de tentoonstelling in voormalig concentratiekamp Vught te zien is, voegt een extra dimensie toe. Want wie eerst een wandeling maakt door het met prikkeldraad omzoomde kamp en de barakken en de verbrandingsovens op zich in laat werken, bekijkt daarna de tentoonstelling met een heel andere bril.

Liefde in oorlogstijd: 4 februari t/m 9 mei 2010, Nationaal Monument Kamp Vught



Liefde in oorlogstijd is gebaseerd op het gelijknamige boek van Steffie van den Oord en is ontwikkeld door het Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944 – 1945 waar de tentoonstelling eerder te zien was.

© Auteur: Annette Zeelenberg, Foto's: NMKV, NIOD en GeschiedenisBeleven.nl