Het Joodse leven in woord en beeld

Gepubliceerd op: 3 februari 2012, auteur: Martin Deinum

Deze winter is in de Amsterdamse Nieuwe Kerk de tentoonstelling Jodendom. Een wereld vol verhalen te zien. Gezien de historische band tussen het Joodse volk en onze hoofdstad een bijzonder toepasselijke locatie. De duizenden jaren oude Joodse cultuur komt hier voor je ogen tot leven.

Een van de meest bekende bijnamen van Amsterdam is het uit het Hebreeuws afkomstige Mokum. Deze naam laat dan ook goed de band zien tussen de stad en het Joodse volk: ze zou aangeven dat de Joden zich hier thuis voelden. Niet voor niets was Amsterdam ooit een centrum van Joods leven.

Een wereld van schoonheid
De joodse stamvader Abraham zou rond 2083 v. Chr. zijn geboren. Dit geeft het Jodendom een geschiedenis van 4000 jaar. Als ‘moeder’ van twee andere grote wereldgodsdiensten, christendom en islam, heeft deze oudste monotheïstische godsdienst de fundering gelegd voor onze eigen westerse cultuur en die van miljarden mensen over de hele wereld.

Desondanks kent het Joodse volk ook een inktzwart verleden van vervolging, ballingschap en, in de 20e eeuw, een poging tot systematische uitroeiing. Deze donkere bladzijden komen in de Nieuwe Kerk bijna niet aan bod, hier gaat het om de schoonheid van de Joodse cultuur. Deze krijgt gestalte via ongeveer 500 gebruiks- en kunstvoorwerpen, bruiklenen vanuit musea en collecties uit de hele wereld.

De tentoonstelling is in vier thema’s ingedeeld: God, het Boek, Heilige Plaatsen en het Religieuze Leven. Voor dit laatste thema is het meeste plaats ingeruimd. Binnen het Joodse religieuze leven nemen vooral de feesten een zeer belangrijke plaats in: Pesach, Jom Kippoer, Bar Mitswa en Chanoeka zijn bekende namen van slechts enkele Joodse feestdagen. Er wordt daarom veel prachtig versierd zilverwerk getoond dat bij deze feesten gebruikt wordt, zoals de bekende negenarmige kandelaar van Chanoeka en de traditionele pesachschaal.

Mensen van het Boek
De Joden worden ook wel ‘de mensen van het Boek’ genoemd, omdat de heilige schriften een centrale plaats hebben in de cultuur; bestudering ervan is essentieel. Het belangrijkste hiervan is de Tenach, wat binnen het christendom bekend is als het Oude Testament. Hierbinnen neemt de Thora, de eerste vijf boeken van het Oude Testament of ‘de boeken van Mozes’, de voornaamste positie in.

De Thora, de kern van het jodendom, beschrijft hoe de mensheid en het Joodse volk ontstonden en hoe de samenleving ingericht dient te worden. Na de Tenach is de Talmoed het belangrijkste boek voor de Joden: hierin is door rabbijnen toelichting gegeven op de Tenach. In de Nieuwe Kerk liggen tientallen, soms eeuwenoude Tenachs, Talmoeds en gebedenboeken uitgestald.



Geheime tempel
Het absolute hoogtepunt van de tentoonstelling is een stukje van één van de wereldberoemde Dode Zee-rollen. Deze 2000 jaar oude handschriften werden geheel bij toeval in 1947 gevonden in een grot nabij het plaatsje Qumran, gelegen aan de Dode Zee. Ze geven een uniek beeld van het Joodse leven rond het begin van de jaartelling en gelden daarom als één van de belangrijkste archeologische vondsten ooit. De Nieuwe Kerk heeft hiermee dan ook een erg bijzondere primeur in handen: dit is de allereerste keer dat er een stuk van een Dode Zee-rol in Nederland te zien is.

Het kwetsbare fragment ligt in een aparte ruimte, de zogenoemde schatkamer. Reden hiervoor is de duisternis en de klimaatregeling die dit broze stukje papier moeten beschermen. De permanente bewaking en de regel dat slechts vijf mensen tegelijk naar binnen mogen, dragen bij aan het gevoel van een geheime tempel, waar je naar een heilig relikwie mag kijken.

Behalve het stukje van de Dode Zee-rol vind je in de schatkamer ook de Aleppo Codex, een middeleeuws handschrift van de Tenach afkomstig uit het Israël Museum in Jeruzalem. Laat je door de wachttijd van circa vijftien minuten voor je naar binnen mag, niet afschrikken: deze wereldberoemde geschriften zijn het wachten waard.

Gevarieerd beeld van een rijke cultuur
Opvallend is de grote variatie aan voorwerpen die te zien zijn: van een piepkleine nagelreiniger, gebruikt bij begrafenissen, tot een manshoge maquette van een tempel. Er zijn tekeningen en schilderijen, waaronder een werk van Marc Chagall (1887-1985), tempelvoorhangen, kandelaren, siertorens, amuletten, bruidskleding, torahwikkels, boeken, kammen, zilveren borden, glazen – kortom, te veel om op te noemen.

De samenstellers van deze tentoonstelling hebben duidelijk geen half werk geleverd. Je krijgt een prachtig beeld van de eeuwenoude Joodse cultuur. Het is een bezoek aan de Nieuwe Kerk meer dan waard!



►De tentoonstelling Jodendom. Een wereld vol verhalen is te zien tot 15 april in de Nieuwe Kerk te Amsterdam



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Martin Deinum, eindredactie: Ditte van Dulmen, beeldredactie: Wouter Groot. Foto's: Evert Elzinga, Nieuwe Kerk Amsterdam.