Georg Marcgraf: figurant in eigen expositie

Gepubliceerd op: 9 november 2010, auteur: Anne Rispens

Nadat de uit Saksen afkomstige Georg Marcgraf tussen 1636 en 1637 in Leiden botanie en sterrenkunde had gestudeerd, vertrok hij op expeditie naar Nederlands-Brazilië. Vanwege de 400ste geboortedag van Marcgraf heeft Museum Boerhaave een expositie over deze fascinerende onderzoeker samengesteld.

Als één van de belangrijkste wetenschappers van zijn tijd doet Museum Boerhaave absoluut recht aan de status van Marcgraf (1610-1644) door hem voor het eerst een eigen expositie te geven. Qua naamgeving dan. Want in de tentoonstelling zelf wordt Marcgraf eerder als een figurant opgevoerd dan dat hij de uitgesproken hoofdrol speelt.

Homo universalis
Georg Marcgraf kan zonder enige terughoudendheid een 17de-eeuwse homo universalis genoemd worden. Als wiskundige, cartograaf, botanist, zoöloog en sterrenkundige was hij van vele markten thuis. Daar kwam nog eens bij dat hij in al die disciplines ook nog eens ongeveer even briljant was.

Zo maakte Marcgraf eigenhandig een astronomisch kwadrant om de sterrenhemel in Nederlands-Brazilië dagelijks te observeren. Eerst vanaf het dak van zijn huis, later in een speciaal voor hem gebouwd observatorium. Op die manier werd hij de eerste persoon uit het Westen die systematisch dergelijke waarnemingen deed op het zuidelijk halfrond.

Historia Naturalis Brasilia
Marcgraf was eveneens een geniaal cartograaf. Zijn kaarten van de Braziliaanse kust waren bijvoorbeeld de nauwkeurigste en meest gedetailleerde van de gehele 17de eeuw. En waar andere cartografen de terra incognita van de binnenlanden met hun eigen fantasie verder invulden, gebruikte Marcgraf deze (grote en talrijke) lege vlakken op de kaart om fraaie illustraties van flora, fauna en de oorspronkelijke bevolking te plaatsen. Daardoor waren zijn kaarten zeer gewild.

Logischerwijs was Marcgraf als zoöloog en botanicus ook nog eens gebiologeerd geraakt door de geweldige rijkdom aan flora en fauna in Nederlands-Brazilië. Hij deelde deze passie met gouverneur-generaal Johan Maurits van Nassau-Siegen, waardoor Marcgraf al snel uitgroeide tot een spilfiguur in de kolonie. Hij kon daardoor bijvoorbeeld betrekkelijk eenvoudig expedities naar de binnenlanden op touw te zetten. De daar gevonden flora en fauna werden vervolgens systematisch en zeer nauwkeurig beschreven door Marcgraf en zijn collega-wetenschapper Willem Piso in het standaardwerk de Historia Naturalis Brasiliae (1648).

Context
Het moge duidelijk zijn: als één van de belangrijkste vertegenwoordigers van een opkomende kritische opstelling in de natuurwetenschappen, is de nalatenschap van Marcgraf van grote wetenschappelijk-historische waarde. De bezoeker van de expositie wordt dit inderdaad meteen bij aanvang duidelijk gemaakt. Daarnaast besteedt de tentoonstelling veel aandacht aan de context waarin Marcgraf zijn wetenschappelijk onderzoek verrichtte.

Dit is een sterk punt. Waar andere tentoonstellingen vaak al te gemakkelijk de context links laten liggen of zich er daarbij veel te gemakkelijk van afmaken, komt in deze expositie een breed scala aan omstandigheden aan de orde. De Gouden Eeuw, de ontdekkingsreizen, zijn vakbroeders, het wordt allemaal genoemd. Daardoor wordt Marcgraf heel duidelijk in een tijdsbeeld en in een traditie geplaatst. Erg prettig en verhelderend.

Ondergesneeuwd en schemerig
Deze nadruk op het tijdsbeeld en de wetenschappelijke traditie heeft echter tegelijkertijd ook een nadelig effect op de tentoonstelling. Er is namelijk wel erg veel context te zien en eigenlijk maar heel weinig Georg Marcgraf. Natuurlijk, het astronomisch kwadrant is zonder meer indrukwekkend. Ook de Historia Naturalis Brasiliae is erg de moeite waard. En het herbarium mag zich inderdaad met recht het pronkstuk van de tentoonstelling noemen. Toch sneeuwen ze bijkans onder in de grote hoeveelheid andere voorwerpen van Marcgrafs tijdgenoten.

Wat verder opvalt, is dat de expositie fraai, hetzij aan de donkere kant is vormgegeven. Op zichzelf is dat te begrijpen: er staan nu eenmaal veel kwetsbare documenten uitgestald, die zo min mogelijk aan licht mogen worden blootgesteld. Daarnaast zorgt het voor een prettige sfeer, waarin je echt het gevoel hebt op een ontdekkingstocht uit te zijn. Maar dat de tekstbordjes bij de voorwerpen door het karige licht nauwelijks te ontcijferen zijn, lijkt me nu ook weer niet de bedoeling.

Schijnwerpers
Over het zevenjarig bewind van gouverneur-generaal Johan Maurits van Nassau-Siegen in Nederlands-Brazilië is bij het grote publiek weinig bekend. Jammer, want het is een fascinerende periode geweest in het koloniale verleden van Nederland. Ik vind het dan ook een goede zaak dat Museum Boerhaave met deze expositie licht werpt op deze haast vergeten episode. Met veel oog voor de context heeft het museum zo een tentoonstelling in huis die een bezoek meer dan rechtvaardigt. Al hadden er wat mij betreft dus best een paar extra schijnwerpers gericht mogen staan op Georg Marcgraf zelf.

Georg Marcgraf: ontdekkingsreiziger in Nederlands-Brazilië
Expositie in Museum Boerhaave te Leiden (23 september 2010 – 9 januari 2011).

©GeschiedenisBeleven.nl/ Anne Rispens, foto's Museum Boerhaave