Egypte & Napoleon: oorlog en onderzoek

Gepubliceerd op: 16 februari 2011, auteur: Maarten Brand

Precies 200 jaar geleden bezocht Napoleon het Teylers Museum in Haarlem. Daarom is tot 22 mei 2011 de tentoonstelling Egypte & Napoleon te zien. De expositie, over het resultaat van het onderzoek dat Napoleon tijdens zijn Egyptische veldtocht (1798-1801) liet uitvoeren is leuk en informatief, maar mist een essentieel punt.

Het Teylers museum werd in 1784 opgericht uit de erfenis van de rijke koopman en Verlichte denker Pieter Teyler. Ook Napoleon bezocht het oudste museum van Nederland op doortocht naar Den Helder in 1811; een passende plaats dus voor deze tentoonstelling die is opgebouwd rond de Description de ‘l Egypte. Dit 23-delige werk, dat in opdracht van Napoleon verscheen tussen 1809 en 1828, bevat alle kennis die 150 wetenschappers en kunstenaars -’Savants’- tijdens Napoleons expeditie in Egypte opdeden over de klassieke oudheid, de natuur de eigentijdse cultuur van het land.

Enkele delen van het ruim 7000 pagina’s tellende werk – waarvan het museum een zeldzame eerste druk bezit - liggen in vitrines opengeslagen. In de tentoonstellingszaal staan ook touchscreens waarop bezoekers de hele Discription digitaal kunnen doorbladeren.

Romantisch beeld
Aan de hand van objecten die reizigers in de 16e en 17e eeuw meenamen naar Nederland, zoals de mummie van een meisje, en afbeeldingen en boeken schetst de tentoonstelling het onjuiste beeld dat Europeanen hadden van Egypte vóór de verschijning van de Description. De piramide die op het tentoonstellingsaffiche staat afgebeeld, een detail van het schilderij De slag bij de Piramide uit 1803, is hiervan een voorbeeld. De schilder, Dirk Langendijk, baseerde zich op de enige piramide die hij kende; de graftombe van de Romeinse consul Caius Cestius in Rome, die echter veel spitser is dan de piramides van Gizeh. Teksten op de muur schetsen de achtergronden en motieven van de expeditie.

Succes
Napoleons militaire avontuur liep op een mislukking uit en hij zag zich in 1799 gedwongen naar Frankrijk terug te keren met achterlating van zijn leger, dat uiteindelijk in 1801 definitief werd verslagen door Britse en Turkse troepen. Wetenschappelijk was de expeditie daarentegen van grote waarde; de ontdekkingen, zoals de steen van Rosetta waarmee de fransman Champillon in 1822 de hiërogliefen ontcijferde, zorgde voor de geboorte van de Egyptologie en een grote interesse in wat men in Europa als een verloren beschaving uit Bijbelse tijden beschouwde. Met name de tentoongestelde Description speelde bij deze herontdekking een sleutelrol en staat ook daarom terecht centraal in de tentoonstelling.

Onderbelicht
De tentoonstelling maakt echter een fout door Napoleons motieven af te doen als alleen politiek en militair. Egypte was strategisch gelegen voor de handel met India en Napoleon kon claimen dat hij een verloren beschaving had gered uit handen van de barbaarse Mamelukken. Voor het Directoire, de toenmalige Franse regering, was het ook interessant omdat de expeditie de ambitieuze Napoleon uit Parijs weghield. 

Maar als Napoleon alleen politieke motieven had voor zijn expeditie, dan had hij kunnen volstaan met ingenieurs en technici om praktische problemen op te lossen. Er reisde echter een breed scala aan wetenschappelijke disciplines mee. Dat deze alleen zouden zijn meegebracht om praktische problemen op te lossen is dan ook een onvolledige verklaring, veroorzaakt door het helaas clichématige beeld dat de tentoonstelling schetst van Napoleon als machtswellustige veroveraar.

De Verlichting
De tentoonstelling verzuimd te vermelden dat Napoleon een enthousiast wetenschapper was, een aanhanger van de Verlichting. Dat Napoleon ook wetenschapper was, is niet nieuw. Napoleon was bijvoorbeeld als wiskundige lid het befaamde Franse wetenschappelijk Institute Nationale, de voorloper van het huidige Institute de France.

Vanuit de beginselen van de Verlichting dacht Napoleon dat hij de Egyptenaren via de ratio en de wetenschap kon helpen om, natuurlijk onder Frans bestuur, een moderne staat te vormen. Dit is ook geen geheim, het staat expliciet te lezen in de statuten van het onderzoeksinstituut dat Napoleon in augustus 1797 liet stichten in Cairo; le institute d’ Egypte. Dit aspect toont duidelijk aan dat Napoleon niet alleen het land Egypte, maar ook via de wetenschap haar geheimen wilde veroveren.

Dat het Teylers Museum, een van de grote Nederlandse monumenten van de Verlichting zo’n voor de hand liggend verband met Napoleon onbesproken laten, is een misser. Het doet Napoleon, de historische band tussen Napoleon en het museum en de verder onderhoudende tentoonstelling tekort.

► Egypte & Napoleon: oorlog en onderzoek - nog tot 8 mei 2011 te zien in Teylers Museum

Tip: een tentoonstelling die aandacht besteedt aan Napoleons wetenschappelijke kant is Napoleon und Europa; Traum und Trauma in de BundesKunsthalle in Bonn. Nog t/m 25 april 2011.

©GeschiedenisBeleven.nl. auteur: Maarten Brand, foto's: Teylers Museum