Passie voor perfectie in de islamitische kunst

Gepubliceerd op: 23 februari 2011, auteur: Frans van den Muijsenberg

In de Nieuwe Kerk te Amsterdam is tot 17 april de tentoonstelling Passie voor perfectie te bewonderen met circa 500 meesterwerken uit de wereldberoemde collectie van professor Nasser D. Khalili. Topstukken van grote historische betekenis, die de verfijning en grandeur van de islamitische kunst laten zien.  

De benaming 'islamitisch' betekent hier niet dat alle kunst gemaakt is voor een religieus doel of gebruik. Er zijn weliswaar rijk versierde korans en geschriften te bewonderen, maar overwegend is er seculiere kunst: schilderijen, goud, juwelen, textiel, keramiek, glas, lak-, metaal- en houtsnijwerk. De artistieke vormgeving kenmerkt zich door veelvuldig gebruik van kalligrafische versieringen, geometrische motieven, arabesken en elegante krullen. In de seculiere toegepaste kunst komen ook mensen en dieren veelvuldig voor, iets wat bij de religieuze gebruiksvoorwerpen absoluut verboden is.

Adembenemende diversiteit
De tentoonstelling laat kunstvoorwerpen zien uit een groot gebied: van het Verre Oosten (China, India) via het Midden-Oosten (Turkije, Iran, Irak, Syrië, Libanon) en Noord-Afrika (Egypte, Tunesië) naar Zuid-Europa (Spanje). Het gemeenschappelijke element is dat alle landen binnen de islamitische cultuur horen. Een cultuur die in 622 begon met de migratie (hidjra) van de profeet Mohammed van Mekka naar Medina en al honderd jaar later een gebied van China tot Noord-Afrika bestreek. 

Binnen die honderd jaar hadden volkeren met zeer uiteenlopende religieuze, culturele, historische en artistieke achtergronden ineens iets gemeenschappelijks: de islam. Volkeren die al 1400 jaar door de religie met elkaar zijn verbonden vormen daardoor ondanks hun grote geografische en culturele verscheidenheid een eenheid. Waarbij steeds een verwevenheid plaatsvindt van lokale artistieke tradities met algemene islamitische beginselen. Er ontstaat hierdoor een adembenemende diversiteit aan artistieke vormgeving.

Thema's 
Er zijn verschillende thema's om die grote culturele rijkdom en verscheidenheid tot zijn recht te laten komen. Bij Schoonschrijven worden magnifiek verluchte korans en unieke handschriften vanaf de 10e eeuw getoond. Via ingenieus bewerkte sieraden getoond, vol edelstenen en met kleurige emaille-objecten van de Indiase Moghul-heersers laat men zien wat Stralend Pronken wordt verstaan. Weer iets verder treffen we bij Prachtig Tekenen de mooiste miniaturen uit Iran en Irak aan. Daarbij is het topstuk de Jami' al-Tawarikh, de eerste algemene moslimgeschiedenis zoals gezien door de ogen van Mongoolse veroveraars en in 1314-1315 beschreven door Rashid al-Din. Bij het thema Stijlvol Toepassen treffen we moskeelampen, wierookbranders, schaakstukken en astronomische instrumenten aan. Zeker de astronomie is een van de belangrijkste wetenschappelijke bijdragen vanuit de islamitische cultuur.

Bij weer een ander thema (Luxueus Kleden) worden kostbaar versierde stoffen en wapens getoond die de status en weelde van de opdrachtgevers benadrukte. Vanouds was het Midden-Oosten bekend om zijn magistrale tapijten, een reputatie die nog steeds van toepassing is. Een aantal zeer fraaie tapijten, doeken en gebedskleden worden onder de noemer Rijk Versieren tentoongesteld om aan te tonen hoe terecht die eeuwenlange waardering voor Perzische tapijten is. 

Verzamelwoede
Professor Nasser Khalili is een internationaal gereputeerde wetenschapper, mecenas en verzamelaar. Hij is in 1945 geboren in Isfahan in een joodse familie van kunsthandelaren. Als student raakte hij steeds meer gefascineerd is de islamitische kunst, hoewel zijn verzamelwoede zich ook op andere terreinen richt. Zo heeft hij een grote voorliefde voor Japanse kunst uit de Mejiperiode (1868-1912), houdt hij van Spaanse siersmeedkunst uit de periode (1850-1900), van Zweeds textiel (1700-1900) en van email (1700-2000). Het belangrijkste is echter zijn verzameling islamitische stukken die inmiddels 20.000 voorwerpen omvat en tot de absolute top behoort. Uit zijn verzamelingen zijn selecties tentoongesteld in alle topmusea ter wereld.

Spiegels
Khalili is van mening dat de cultuur van de islam tot een van de mooiste ter wereld behoort, een cultuur waaraan de mensheid in hoge mate schatplichtig is. Een stelling die op deze fantastische tentoonstelling meer dan bevestigd wordt. Waarbij apart vermeld dient te worden dat de gekozen lokatie zich hier goed voor leent, maar vooral het veelvuldig werken met spiegels er voor zorgt dat alle voorwerpen maximaal tot hun recht komen.

► Passie voor perfectie. Islamitische kunst uit de Khalili Collecties is tot 17 april 2011 te zien in de Nieuwe Kerk Amsterdam.



© Geschiedenis Beleven / Frans van den Muijsenberg,
© Foto's Nasser D. Khalili. Collection of Islamic Art. © Nour Foundation. Courtesy of the Khalili Family Trust.