Een prachtige ode aan een vergeten kunstenaar

Gepubliceerd op: 9 maart 2011, auteur: Marleen Boevé

Gabriël Metsu geldt als een van de meest geliefde schilders van de 17e eeuw, maar is tegenwoordig alleen bij liefhebbers bekend. Daarom brengt het Rijksmuseum in Amsterdam 35 van zijn schilderijen samen in een unieke, intieme tentoonstelling.

Gabriël Metsu (1629-1667) werd in Leiden geboren. Zijn vader was de Vlaamse schilder Jaques Metsue. Veel ambachtszonen gingen bij hun vader in de leer en het is niet onwaarschijnlijk dat dit ook het geval was bij Metsu. Mogelijk kreeg hij daarna onderwijs van de Leidse genreschilder Gerard Dou.

Op vijftienjarige leeftijd (in 1644) vestigde Metsu zich als zelfstandig meester in zijn geboortestad en legde zich toe op het schilderen van Bijbelse en mythologische taferelen. Daarmee onderscheidde hij zich van de andere Leidse kunstenaars, die vooral bekend waren om hun kleine genre- en historiestukken.

Amsterdam
In 1654 verhuisde Metsu naar Amsterdam, waar hij de rest van zijn leven bleef wonen en werken. Hoewel Amsterdam vooral beroemd was om zijn historieschilders, ging Metsu juist zijn Leidse onderwijsachtergrond benutten door kleine genrestukken te schilderen. Door zijn verfijnde schilderstijl werd hij al snel gewaardeerd en zijn schilderijen werden voor hoge bedragen verkocht. Die erkenning bleef tot ver in de 19e eeuw duren. Het lijkt welhaast onvoorstelbaar dat deze kunstenaar toentertijd bekender was dan tijdgenoot Johannes Vermeer, die nu alom geroemd wordt.

Metsu en Vermeer
Het doel van de tentoonstelling is dan ook om Gabriël Metsu uit de schaduw van de grote meesters te halen en hem de erkenning te geven die hij verdient. De 35 schilderijen zijn ondergebracht in de Philipsvleugel, die alleen bereikt kan worden door eerst langs andere hoogtepunten van het Rijksmuseum te lopen. Zodoende krijgt de bezoeker bij het betreden van de tentoonstelling onvermijdelijk een déjà vu.

Wat het museum ons dan ook wil tonen, is de wederzijdse beïnvloeding van de kunstenaars in de Gouden Eeuw. Het absolute hoogtepunt vormen de pendanten Een briefschrijvende man (1662-1665) (foto boven) en Een brieflezende vrouw (1664-1666), die in het bezit zijn van the National Gallery of Ireland in Dublin. Met dit museum en met the National Gallery of Art in Washington werkt het Rijksmuseum voor de tentoonstelling nauw samen.

Vergelijken
De nadruk wordt vooral gelegd op de verbanden die te zien zijn in het werk van Gabriël Metsu en Johannes Vermeer. Het is jammer dat De brieflezende vrouw (afbeelding links) van Metsu in de tentoonstellingsruimte zelf niet naast de Briefschrijvende vrouw met dienstbode (afbeelding rechts) van Vermeer is geplaatst. Hoewel in de catalogus diverse schilderijen tegenover elkaar gezet worden, ontbreekt een tastbare mogelijkheid om te vergelijken.






















Links: Gabriël Metsu, De brieflezende vrouw, ca. 1664-66 (National Gallery of Ireland)
Rechts: Johannes Vermeer, Briefschrijvende vrouw met dienstbode, ca. 1670 (National Gallery of Ireland)

Liefdesbrieven
De grootste overeenkomst vertonen beide schilderijen in de uitwerking van het thema ‘uitwisseling van liefdesbrieven’. Het schrijven en lezen van liefdesbrieven was in de 17e eeuw een typisch tijdverdrijf voor jonge mannen en vrouwen van stand. De rijkdom spreekt uit elk onderdeel van de schilderijen: het kleurrijke, dure materiaal van de kleding van de hoofdpersoon, de aanwezigheid van een dienstmeisje en de aankleding van de kamer waarin zij vertoeven.

Beide kunstenaars zijn bekend om de natuurlijke lichtval in hun schilderijen, maar deze wordt door Vermeer veel contrastrijker weergegeven. Een ander belangrijk verschil is het gebruik van een repoussoir, een terugkerend motief in de werken van Vermeer, maar afwezig in die van Metsu. Ook bouwt hij de kleuren genuanceerder op dan Metsu, die de verf in kleurvlakken opbrengt. Een ander verschil is te zien in de weergave van de personen op de schilderijen, die zich op de werken van Vermeer kenmerken door rust en verinnerlijking, terwijl zij bij Metsu veelal beweeglijk zijn en de toeschouwer aankijken.

Herontdekking?
De grote vraag die de tentoonstelling ons schuldig blijft is hoe het komt dat wij Gabriël Metsu zijn ‘vergeten’. Het lag zeker niet aan de schilderkwaliteiten van deze Leidse kunstenaar. Vermoedelijk is de gelijkenis met de andere meesters hem fataal geworden. De schilderijen van Vermeer zijn gemakkelijk te typeren: zij hebben iets herkenbaars. Metsu past echter zoveel stijlen en technieken toe, dat hij wellicht ten onder is gegaan door zijn veelzijdigheid. Jammer dat het Rijksmuseum ons hier geen helderheid over heeft gegeven, want Gabriël Metsu is zeker een herontdekking waard.

►'Gabriël Metsu: een meester herontdekt' is nog tot 21 maart 2011 te zien in het Rijksmuseum

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Marleen Boevé, foto's Wikimedia (cc)