Museumtest: Gevangenismuseum Veenhuizen

Gepubliceerd op: 25 maart 2011, auteur: Enne Koops

“Een dagje Gevangenismuseum is bepaald geen straf!” Deze leus staat op de website van het Gevangenismuseum in Veenhuizen. Het is een rake typering van wat er in deze veenkolonie allemaal te beleven valt. Het museum is origineel, interactief en geschikt voor oud én jong.

Bij binnenkomst worden de bezoekers meteen gestimuleerd om te discussiëren over heikele strafrechtelijke kwesties. Een stembord vraagt of elektronisch huisarrest wel een echte straf is (de meerderheid vindt van niet), of poneert de stelling dat gedetineerden het beter hebben dan bejaarden (de meerderheid vindt van wel). De timing van deze mini-enquête is prima: het zet de gasten meteen aan het denken.

Beulszwaard en schandton
Het historische verhaal begint rond 1595. In dat jaar ging in een voormalig klooster in Amsterdam het eerste Nederlandse tuchthuis open. Dit was de voorloper van de gevangenis en de vervanger van de tot dan toe gangbare schavotstraffen. De inspirator van het tuchthuis was de rechtsgeleerde Dirck Volkertszoon Coornhert (1522-1590), die geloofde dat misdaad een ziekte was en dwangarbeid het medicijn.

In de daaropvolgende sectie zijn veel artefacten te vinden. Een beulszwaard uit de 18e eeuw oogt uiterst onprettig. Luguber is ook de ijzeren staaf, waarop men ter afschrikking de hoofden van geëxecuteerden prikte. En bezoekers kunnen voorts een bijzondere tekening bewonderen van een ‘criminelenkerk’. Dit godshuis was speciaal voor misdadigers gebouwd, waar ze in afgesloten hokjes zaten zodat ze alleen de predikant konden zien en niet elkaar.

Lange Leo
Interactie is een opvallend sterk punt in het Gevangenismuseum. Fraai zijn de touchscreens, die het verhaal van vroegere misdaden tot leven brengen. Een origineel krantenartikel licht op en een commentator vertelt het verhaal van Hester Nepping. Deze kenau, alias de ‘gifmengster’, voerde haar man en een inwonende vrouw een maaltijd met rattenkruid en werd in 1812 – als enige Nederlander ooit – op de guillotine geëxecuteerd.

Andere interactieve applicaties zijn nog fantasierijker: zo kan men met een telefoonkaart bellen met jeugdgedetineerden en hun verhaal aanhoren, op een fitnessfiets het interieur van een gevangenis verkennen, films kijken en via een computer uitleg krijgen over diverse soorten gevangenissen uit het verleden. De laatstgenoemde functie is vooral bedoeld voor kinderen.

Deze categorie, vanaf 7 jaar jong, kan aan het Gevangenismuseum ook volop plezier beleven. Via speciale kinderroutes en -opdrachten – begeleid door het stripfiguur Lange Leo – worden zij door het museum geloodst. De jongsten kunnen schatkisten openen of met een schijnwerper voorwerpen zoeken op een nagemaakte zolder.

Alexander Pechtold
Natuurlijk krijgen ook de drie ‘gestichten’ in Veenhuizen zelf de nodige aandacht. Deze kwamen tot stand op initiatief van generaal-majoor Johannes van den Bosch (1780-1844). Van den Bosch was een gespierde idealist. Hij meende dat je bedelaars, landlopers en wezen uit de armoede kon houden door ze aan het werk te zetten. Helaas bleek dwang noodzakelijk om de flierefluiters in beweging te houden.

Uit heel Nederland kwamen ze vervolgens per schip in Veenhuizen aan, vaak via de Zuiderzee en de Drentsche Hoofdvaart, zo massaal dat het dorp met duizenden klaplopers meer inwoners telde dan de provinciehoofdstad Assen. Ongeveer 1 miljoen Nederlanders heeft voorouders uit de Drentse dwangkolonies, zoals Alexander Pechtold, Ruud Lubbers, Geert Mak en Anton Pieck.

“Gauw bij God”
Een rit met de Boevenbus en een bezoek aan de voormalige gevangenis Rode Pannen maken het avontuur compleet. Veenhuizen is een prachtig dorp, waar vrijwel alle huizen kreten dragen als “Weldadigheid”, “Werk en bid” en “Humaniteit”. Tijdens de Boevenbusrit door Veenhuizen legt de reisleider uit dat de stichtelingen de tekst op het ziekenhuis van het gesticht – “Vertrouw op God” –verbasterden tot “Gauw bij God”, want levend kwam je daar vaak niet meer uit. En de plaatselijke Rooms-Katholieke Kerk in het dorp groeide als kool, omdat katholieken meer vakantiedagen hadden dan protestanten.

Het geslaagde bezoek eindigt met een rondleiding door de gevangenis “Rode Pannen”, waar tot 2008 nog gedetineerden vastzaten. De ex-bewaker laat diverse cellen zien, legt uit hoe de gevangenen behandeld werden en hoe zij toch drugs de gevangenis konden binnensmokkelen. Nu houdt deze man de aanwezigen opnieuw gevangen, maar dit keer in zijn boeiende verhaal. Het klopt: wie tot Veenhuizen “veroordeeld” is, wordt niet gestraft.

* Gemiddeld eindcijfer Gevangenismuseum: 9,5
* Beoordeling op: zaterdag 26 februari 2011

► Meer informatie: Gevangenismuseum in het museumoverzicht en Drenlias.nl
► Lees ook: Van schavot naar gesticht: een beschavingsproces



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Enne Koops, foto's: Gevangenismuseum