Hoe vernieuwend was Lucas van Leyden?

Gepubliceerd op: 19 mei 2011, auteur: Bas Vogel

In kunsthistorische kringen is een zeker ontzag voor het Laatste Oordeel van Lucas van Leyden. Het werk uit 1526, nu te zien in De Lakenhal in Leiden, zou zeer vernieuwend zijn geweest in de Vlaams-Nederlandse schildertraditie. Hoe vernieuwend eigenlijk?

Het Vlaams-Nederlandse cultuurgebied heeft een uitgebreide traditie als het gaat om geschilderde voorstellingen van het Bijbelse laatste oordeel. De schilder Lucas van Leyden (1494-1533) komt voort uit deze traditie en kende ongetwijfeld schilderijen met dit onderwerp van eerdere schilders. Hoe is Lucas van Leyden tot zijn Laatste Oordeel gekomen? En hoe vernieuwend was hij daarin? Om dat te kunnen plaatsen moeten we een rondje maken langs schilderijen van voor 1526. Maar eerst iets over de populariteit van het laatste oordeel of de apocalyps als onderwerp voor kunstwerken.

Hemel of hel
Het laatste oordeel is zoals gezegd een verhaal dat op verschillende plaatsen in de Bijbel verteld wordt. Matteüs 25:31-46 beschrijft bijvoorbeeld het laatste oordeel en de wederkomst van de Messias als volgt: “En wanneer de Zoon des mensen komen zal in Zijn heerlijkheid, en al de heilige engelen met Hem, dan zal Hij zitten op den troon Zijner heerlijkheid.” Volgens de christelijke doctrine zullen de doden opstaan en met de levenden onderworpen worden aan het laatste oordeel. Zielen worden gewogen en naar de hemel of de hel gestuurd.

De rooms-katholieke kerk voorspelde gedurende de Middeleeuwen dat het einde der tijden zou aanvangen in het jaar 1000. Hoewel deze apocalyps uitbleef, bracht de 11e eeuw wel de eerste voorstellingen van het laatste oordeel. Dit gebeurde aanvankelijk vooral in de vorm van sculpturen aan de buitenkant van Franse kathedralen en in de vorm van Byzantijnse mozaïeken.

Angst is een goede raadgever
Pas in de 14e eeuw raken geschilderde uitbeeldingen van het laatste oordeel populair. Dit lijkt laat, maar hangt allicht samen met de grote pestepidemieën die Europa vanaf de 14e eeuw teisterden. De ziekte kostte heel veel mensen het leven en gold als een straf van God voor de zonden van de mensheid. Sterven was, binnen de kerkelijke leer, een belangrijk moment voor de ziel: het leven werd gezien als een voorbereiding op het eeuwige leven, ingeleid door de dood. Middeleeuwse kunstenaars hielden zich sindsdien bezig met de kunst van het sterven, de ars moriendi. Het laatste oordeel is slechts één van vele onderwerpen gerelateerd aan deze ars moriendi.

Voorstellingen van het laatste oordeel werden doorgaans in een kerkelijke omgeving geplaatst. Voor ongelovigen of zondaars wachtte de hel. De kerkelijke gezagsdragers mochten hieraan graag herinneren. Ook in het middeleeuwse hospitaal hingen voorstellingen van de apocalyps. Een zieke verliet een hospitaal zelden levend, bidden was het enige medicijn. Het is aannemelijk dat een voorstelling van het laatste oordeel moest herinneren aan het belang van een vroom leven en niet de toorn van de Heer op de hals te halen.

Eerste voorbeelden
Terug naar het schilderij van Lucas van Leyden. Uit welke traditie komt zijn werk uit 1526 voort? Honderd jaar eerder in 1426 schilderde Jan van Eyck (ca. 1390-1441) als één van de eersten een voorstelling van het laatste oordeel op paneel. Veel latere werken refereren aan het uiterlijk en de iconografie, ofwel beeldtaal, van dit kunstwerk. Zo heeft Petrus Christus (1410-1472), voor zijn versie van het laatste oordeel in 1452, waarschijnlijk gekeken naar dat van Jan van Eyck. De twee voorstellingen zijn bijna identiek.

Terugdenkend aan het citaat van Matteüs zijn deze schilderingen eenvoudig te duiden. Christus zit op zijn troon (in het werk van Jan van Eyck geflankeerd door Maria en Johannes de Doper); de heiligen en engelen zitten hier omheen. Aartsengel Michael, strijder tegen het kwaad, vecht met een skelet en demonen; de personificatie van de dood en de duivel.

Aartsengel Michael
Ook het Laatste Oordeel uit 1452-64 van Rogier van der Weyden (1400-1464) herinnert aan het werk van Jan van Eyck. Vooral wanneer je kijkt naar de plaatsing van Christus met de heiligen en de engelen. De aartsengel Michael bekleedt in dit schilderij een prominentere positie: hij is niet langer de bestrijder van het kwaad, maar beoordeelt de zielen met een weegschaal. Ook is er veel ruimte voor de ‘wederopstanding des vlezes’, de apocalyptische gebeurtenis waarbij de lichamen verrijzen uit de dood.

Michael is eveneens goed te herkennen in het Laatste Oordeel van Hans Memling (ca. 1435-1494) uit 1467-71. De engel draagt wederom een weegschaal. Memling lijkt hier voort te borduren op Van der Weyden. De voorstelling kent meer dramatiek, wat vooral te zien is in de naakte lichamen die zich richting hel begeven. De manier waarop Christus en de heiligen zijn weergegeven herinnert nog steeds aan Jan van Eyck.

Wederopstanding
Het gevecht van Michael heeft kortom een prominente positie in het Laatste Oordeel van Petrus Christus en in dat van Jan van Eyck. In latere werken, zoals door Rogier van der Weyden en Hans Memling, wordt de wederopstanding van de doden van groter belang. In het Laatste Oordeel van Lucas van Leyden is alleen nog deze wederopstanding zichtbaar. De aartsengel Michael is niet meer herkenbaar aanwezig. Dit mag, met het oog op de voorgangers, opvallend genoemd worden.

Opvallend, maar niet zonder precedent. Want er zijn meer Vlaams-Nederlandse kunstwerken van voor 1526 waarop aartsengel Michael ontbreekt. Vergelijk bijvoorbeeld het Laatste Oordeel van Jheronimus Bosch (1450-1516) uit 1504- 08 of dat van Jan Provoost (1463-1529) uit 1524. De lichamen op de schildering van Lucas van Leyden lijken overigens op de figuren van Jan Provoost, terwijl de uitbeelding van de hellemond herinnert aan Jheronimus Bosch.

Lucas van Leyden heeft kortom in zijn Laatste Oordeel elementen bij elkaar gebracht die, weliswaar op oudere schilderijen al gebruikt, samengebracht toch weer een nieuw en uniek kunstwerk opleveren. Hij maakt daarmee duidelijk deel uit van een traditie. De schildering van het laatste oordeel heeft hij in elk geval niet zelf uitgevonden en heel vernieuwend was zijn versie dus niet.

► De tentoonstelling Lucas van Leyden en de Renaissance is nog tot 26 juni 2011 te zien in De Lakenhal.

► Lees ook de recensie De Lakenhal brengt de Renaissance naar Leiden

► Bekijk meer beelden van Het Laatste Oordeel op ons Webdoc



Bronnen:
► Salverda, M., Engelen en Duivels, Amsterdam, 2006.
► Battisti, E., Kunst van Europa: Hoge Renaissance en Maniërisme, Amsterdam, 1970.
► Dony, F.L.M., Meesters der Schilderkunst: Jan van Eyck, Rotterdam, 1968.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Bas Vogel, eindredactie: Margriet Pflug, foto's: CC