"Oral history geeft grote historische processen een gezicht"

Gepubliceerd op: 21 december 2011, auteur: Ditte van Dulmen

Froukje Demant is als promovenda verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam. Ze doet onderzoek naar de sociale verhoudingen tussen joodse en niet-joodse mensen in de periode rond de Tweede Wereldoorlog.

Hiervoor maakt ze veel gebruik van oral history: ze interviewt mensen die vaak de jaren 30 al bewust meegemaakt hebben. Geschiedenis Beleven vroeg haar naar haar ervaringen met deze vorm van onderzoek.


Vijf vragen aan: Froukje Demant

1) Kun je in het kort vertellen welk doel je met dit onderwerp voor ogen hebt?

Ik onderzoek de alledaagse relaties tussen joodse en niet-joodse mensen in de Twents-Duitse grensstreek tussen 1925 en 1955. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om contacten tussen buren, klasgenoten en vrienden. Door in te zoomen op dit persoonlijke niveau, wil ik meer inzicht krijgen in verschillende aspecten van de jodenvervolging. Enerzijds de mechanismen die bij de vervolging een rol speelden: hoe zag het proces van uitsluiting en isolatie eruit in het alledaagse leven? Anderzijds hoe de vervolging werd beleefd door zowel de joodse vervolgden als door hun niet-joodse omgeving. En wat betekende de vervolging en de Holocaust voor de joods/niet-joodse contacten na de oorlog?

2) Je baseert je onderzoek voor een belangrijk deel op interviews met mensen die deze periode zelf hebben meegemaakt. Wat is de waarde van het gebruik van oral history?

Het belangrijkste is dat je met interviews zicht kunt krijgen op facetten van het verleden waar je via andere wegen niet of nauwelijks bij kunt komen. Ik ben geïnteresseerd in iets heel alledaags: hoe verliepen contacten tussen bepaalde mensen op straat, op school, bij de bakker enzovoort. Groette je je joodse kennis nog op straat toen de nazi’s aan de macht kwamen? En wat deed je toen diezelfde kennis weer ‘opdook’ na afloop van de oorlog?

Dit zijn zaken die je nauwelijks terug kunt vinden in geschreven bronnen. In egodocumenten als brieven en dagboeken heb je nog de meeste kans om hier iets over te vinden, maar de meeste mensen hielden geen dagboek bij, en als ze dat wel deden schreven ze niet zo vaak over die alledaagse contacten.

Door mensen te interviewen, krijg je bovendien inzicht in de betekenis van die relaties. Door naar interpersoonlijke relaties te vragen, ga je mensen in feite heel dicht op de huid zitten. Daardoor krijg ik bijvoorbeeld ook een beeld van wat de vervolging betekende voor de joodse identiteit van de vervolgden, en hoe de joodse en niet-joodse geïnterviewden omgaan met vragen rond schuld en verantwoordelijkheid.

3) Je spreekt mensen vaak uitgebreid over hele persoonlijke dingen, ze vertellen je hun levensverhaal. Hoe moeilijk – en hoe belangrijk - is het om hierbij als wetenschapper afstand te bewaren?

De relatie tussen de interviewer en geïnterviewde is gecompliceerd: je komt als interviewer zo maar bij iemand thuis, vraagt hem of haar het hemd van het lijf en wat geef je nu eigenlijk terug? Het kan zelfs op een bepaalde manier op vriendschap lijken, maar dat is het natuurlijk niet. Dat is soms best lastig. Veel mensen blijken het erg leuk te vinden om te worden geïnterviewd, omdat er eens iemand alle tijd neemt om hun verhaal te horen. Maar er zijn ook mensen die het juist heel moeilijk vinden of wantrouwend zijn.

Ik probeer altijd tijdens en rond het interview zoveel mogelijk ‘terug te geven’: ik neem iets lekkers mee, ik luister met aandacht en benader iemand – ook bij confronterende vragen – altijd met respect. En na afloop bel ik nog eens op of stuur een bedankkaartje.

4) Welk verhaal/interview is je het meest bijgebleven?

Dat is een moeilijke vraag, omdat ik zoveel verschillende verhalen hoor. Je krijgt elke keer weer een nieuw perspectief op het verleden; soms is dat emotioneel, maar soms ook juist schokkend in zijn ‘gewoonheid’. Ik heb mensen gesproken die al hun familie hebben verloren en concentratiekampen hebben overleefd, maar ook mensen die me vertellen dat er tijdens de oorlog weinig aan de hand was. In de interviews worden dus heel contrasterende beelden van het verleden opgeroepen, en dat maakt het elke keer weer heel spannend en indrukwekkend.

5) Waarom is het van belang dat dit onderzoek gedaan wordt?

Het praktische antwoord is: nu kan het nog. De personen die ik interview zijn tussen de tachtig en honderd jaar oud. Het duurt niet lang meer voor deze generatie verdwenen is.

Het meer inhoudelijke antwoord is dat met dit soort onderzoek ‘grote’ historische processen een gezicht wordt gegeven. Ik onderzoek een duidelijk afgebakende case en wil daarmee inzicht krijgen in een bepaalde historische realiteit, maar hoop tegelijk dat ik daarmee iets meer kan zeggen over de sociale processen die in meer algemene zin bij vervolging en genocide spelen.


► Meer weten over het Duitsland Instituut? Kijk op DuitslandInstituut.nl

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Ditte van Dulmen, eindredactie: Wytse Vellinga