"Toen hij overleden was, greep ik mijn kans"

Gepubliceerd op: 13 september 2011, auteur: Alex Dekker

Maarten van Bommel beschreef de geschiedenis van zijn vader die tijdens de oorlog als tabakshandelaar in Rusland werkte. Tussen 1943 en 1944 werkte en woonde Jan van Bommel in Nikolajew. De verborgen schaduw is in romanvorm geschreven en biedt een kijkje in de belevenissen van een Nederlander achter het front.

Jan, Maartens vader, kreeg een relatie met de mysterieuze Lydia. Het werd de liefde van zijn leven en met haar vlucht hij uit Nikolajew naar Odessa. Uiteindelijk ontvlucht Jan Rusland en bouwt hij een nieuw leven op. Zijn zoon Maarten vond na de dood van zijn vader de notities die Jan had bijgehouden over zijn tijd aan het front. Reden genoeg om de auteur vijf vragen te stellen over dit bijzondere boek.


Vijf vragen aan: Maarten van Bommel

1. Je boek is een persoonlijke geschiedenis in romanvorm. Was dat niet verschrikkelijk moeilijk om te schrijven? Het ging uiteindelijk toch om je vader?

Het thema (een Russisch-Nederlands liefdespaar) leende zich voor de meer romanachtige vorm. Dankzij de zeer gedetailleerde en opmerkelijk openhartige memoires van mijn vader, vloeide de tekst als vanzelf uit mijn pen. De regelmatig opduikende absurde scènes deden de rest. En daar waar de kost al te zwaar was, probeerde ik het een en ander te verlichten met het invoegen van wat ironie. Wat me overigens tegenviel was het ‘ontcijferen’ van de notities van mijn vader; dicht op elkaar gepakte regels in een toch wel behoorlijk verouderd Nederlands - doorspekt met germanismen.

2. Uit het verhaal duikt een vreemdsoortige wereld op: geld dat niets waard is, ruilhandel met tabak en wodka, NSKK'ers, legerpersoneel en Russische vrouwen die communistische liederen zingen. Een dergelijk beeld lijkt volkomen haaks te staan op wat we tot nu toe hoorden of lazen.

Voor de beschrijvingen die in de Oekraïne spelen, heb ik mij geheel gebaseerd op mijn vaders herinneringen. Ik was eveneens verrast door de beschreven situatie. Blijkbaar bestond hier in het achterland van het Oostfront - voor de poorten van de hel, zo te zeggen - een merkwaardige schemerwereld waar het strakke Duitse regime geen vat (meer) op had. Wat zeker meespeelde, is dat er al sprake was van een desintegratie van gezag, normen en waarden; we spreken namelijk over de periode januari tot april 1944. Het kon niet meer schelen wat de mensen zongen, dachten, zeiden of deden. Iedereen was vooral gespitst op één ding: hoe kom ik hier heelhuids uit.

3. De oorlog leek ogenschijnlijk weinig invloed gehad te hebben op het leven na de oorlog. Kwam de oorlog wel eens ter sprake?

Onderhuids had de oorlog een grote invloed. Als de oorlog niet was geweest, had mijn vader een geregelder leven geleid en waren mijn ouders niet getrouwd geweest. Tot 1985 leefden mijn ouders in het buitenland en beleefden ze een zeer afwisselend leven. Daarmee werd de aandacht van de oorlog afgeleid. In het boek lijkt het erop dat toen de oorlog nauwelijks opspeelde. Dit is slechts schijn, ook omdat ik veel minder diep op de naoorlogse periode in ga. Vooral mijn vader was dagelijks in zijn achterhoofd bezig met die oorlog, dit tot leedwezen van mijn moeder (‘houdt hij er dan nooit over op…’).

Als we er over spraken, belandden we snel bij een door mijn vader gehouden monoloog. Hij vond dat mijn moeders ervaringen niets voorstelden (geboortejaar 1933), dus naar haar wilde hij niet luisteren. Ik ervoer zijn betoog meer en meer als een hoorcollege waarbij mij ‘begrip’ moest worden bijgebracht voor de het hoe, waarom, wie, wat, waar van de oorlog. Hoe ouder ik werd, hoe minder ik er naar wilde luisteren, ik vond dat hij te weinig oog had voor bepaalde nuances.

4. Hoe kwam je op het idee om het hele verhaal op papier te zetten?

Voordat mijn vader stierf verzuchtte hij wel eens dat zijn ervaringen gepubliceerd zouden moeten worden, maar tegelijkertijd durfde hij dat niet aan. Hij vond dat het verhaal teveel verband hield met het nazisme. Toen hij overleden was, greep ik mijn kans – ik vond het verhaal namelijk te bijzonder om te laten verstoffen in een bureaula. Het probleem was alleen dat ik aanvankelijk de memoires niet meer kon vinden. Ik vreesde dat hij ze vernietigd had. Gelukkig bleek dat niet zo te zijn!

5.  Het traject van manuscript tot in de boekhandel: hoe zag dat eruit voor jouw boek?

Een vriend van mij raadde mij aan om aan een NIOD medewerker te vragen of het verhaal iets was voor een publicatie. Op die manier kreeg ik een verwijzing naar een uitgever, die mij weer aanraadde om het bij Aspekt of Bezige Bij te proberen. Aspekt begint met een ‘A’ dus ik heb het eerst daar geprobeerd en daar ‘hapten ze gelijk toe’. In maart 2010 zonderde ik mij gedurende twee weken op Madeira af om goed door te pakken met het manuscript, waarna ik in mei de eerste versie kon aanleveren. Vervolgens volgden nog diverse correctieslagen om uiteindelijk vanaf 1 april 2011 in de verkoop te belanden.

► De verborgen schaduw - De tabakshandelaar van Nikolajew, Maarten van Bommel, Uitgeverij Aspekt (2011)

©GeschiedenisBeleven.nl, door: Alex Dekker