Grebbeberg in ons geheugen gegrift

Een blik op het Militair Ereveld Grebbeberg, december 2005. (foto: Wikimedia Commons)

In mei 1940 is er zwaar gevochten op en rond de Grebbeberg bij Rhenen. Vrijwel direct na de Nederlandse capitulatie werd hier een begraafplaats voor Duitse en Nederlandse soldaten ingericht. Al tijdens de oorlogsjaren trok de plek veel bezoekers.

Door Suzanne Reuvers

Het Militair Ereveld Grebbeberg is een van de bekendste Nederlandse oorlogsbegraafplaatsen. De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog is hier direct voelbaar. Jaarlijks vindt hier op 4 mei de Nationale Dodenherdenking plaats en op tweede pinksterdag is de herdenking van het 8e Regiment Infanterie.

Wat gebeurde er ook al weer precies op de Grebbeberg en hoe is de plek uitgegroeid tot een nationale herdenkingsplek?

Simpele klus

Het is 10 mei 1940, 3:55 ’s nachts, wanneer Duitse troepen Nederland binnenvallen. Doel van de Duitsers is om nog tijdens de eerste oorlogsdag de Nederlandse IJssellinie en Grebbelinie te doorbreken. Met zo’n 23.000 man sterk dacht het Duitse opperbevel dat dat een simpele klus zou zijn. Vooral ook omdat de veronderstelling was dat de Nederlandse verdediging zich zou concentreren op de Waterlinie, oostfront Vestiging Holland. Het doorbreken van de IJssellinie verloopt vlot zoals verwacht.

Maar bij de Grebbelinie ontmoeten de Duitse troepen meer weerstand, want de Nederlandse generaal Henri Winkelman (1876-1952) bleek de Grebbelinie onderdeel te hebben gemaakt van de Nederlandse hoofdverdediging.

De daarop volgende driedaagse slag was een van de hevigste en bloedigste slagen van die meidagen in 1940. Heel langzaam wonnen de Duitse troepen terrein tot ze op 13 mei bij Rhenen wisten door te breken. De Nederlandse legerleiding zag zich toen genoodzaakt de hele Grebbelinie te evacueren.

De Grebbeberg vanuit het zuiden gezien.
De Grebbeberg vanuit het zuiden gezien. (foto: Wikimedia)

Ereveld met fietsenstalling

Handelend naar de artikelen 3 en 4 van de derde Conventie van Genève, liet de Duitse legerleiding de wederzijdse doden begraven. Onder leiding van de Duitse kapitein Lesmann en zijn sergeant-majoor, dolven bewoners van Rhenen graven in een beukenbos op de top van de Grebbeberg.

Na vier dagen van opsporen van de gewonden en het bergen van de lichamen, telde de begraafplaats ruim 380 Nederlandse en 260 Duitse graven.

Op maandag 20 mei 1940 werd het kerkhof officieel overgedragen aan de burgemeester van Rhenen. Zo ontstond de eerste oorlogsbegraafplaats in Nederland: het Militair Ereveld Grebbeberg.

Tienduizenden bezoekers uit het hele land reisden in de eerste oorlogsjaren naar Rhenen om de begraafplaats te bezoeken. Dat had waarschijnlijk te maken met de uitgebreide berichtgeving over de slag op de Grebbeberg in de media. Tijdens de oorlogsjaren zijn er enkele herinneringsmonumenten opgericht voor de diverse regimenten die om en op de Grebbeberg hadden gestreden. Na een tijd kreeg het ereveld een parkeerplaats en een fietsenstalling en in februari 1942 werd er een stenen ingangshek gerealiseerd.

De militaire begraafplaats veranderde al gauw in “een door ongeruste of rouwende verwanten, soldatenpelgrims en knekeltoeristen drukbezocht oord”, zoals Rob van Ginkel het verwoordt in een essay in De dynamiek van de herinnering. Zelfs voor kinderen werd het een uitje.

Nederlandse oud-strijders herdenken hun gevallen kameraden op de Grebbeberg - 2 november 1940. (Foto: Stichting Greb)
Nederlandse oud-strijders herdenken hun gevallen kameraden op de Grebbeberg – 2 november 1940. (Foto: Stichting Greb)

Brandpunt van nationale aandacht

Gedurende de oorlog lagen de Duitse en Nederlandse gevallenen op dezelfde begraafplaats. Dat was door de Duitsers zo bepaald. Na de bevrijding werd de militaire begraafplaats ingericht als nationale herdenkingsplaats. In het voorjaar van 1947 is daarom op initiatief van het ministerie van Defensie besloten de Duitse graven op de Grebbeberg te ruimen. De stoffelijke overschotten werden overgebracht naar het Limburgse Ysselsteyn, naar de oorlogsbegraafplaats speciaal voor Duitse gevallenen.

De Grebbeberg werd tot een exclusieve herdenkingsplek voor Nederlandse gesneuvelde soldaten gemaakt. Een brandpunt van nationale aandacht om het Nederlandse volk eraan te herinneren dat deze soldaten waren omgekomen in de strijd voor het vaderland.

… tot in den doot

Verschillende partijen hebben zich afgelopen decennia ingezet om de Grebbeberg in te richten als een nationale herdenkingplaats. Al in 1946 werd de Stichting Nationaal Legermonument Grebbeberg opgericht. De stichting liet een monument vervaardigen, dat bestaat uit een kruis geflankeerd door twee leeuwen met het opschrift: Den Vaderland ghetrouwe Blijf ick tot in den doot. In 1953 werd het onthuld.

Het ereveld viel tot 1 januari 1952 onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Defensie. Daarna werd de zorg overgedragen aan de Oorlogsgravenstichting (OGS). Ook heeft het ereveld een eigen stichting: De Greb. Doel van deze stichting is om recht te doen aan de prestaties van de Nederlandse militairen die voor hun volk, vrijheid en vaderland vochten in mei 1940.

Herdenkingskruis en monument voor vermisten van mei '40 op het Ereveld Grebbeberg, Rhenen. (Foto's: Wikimedia)
Herdenkingskruis en monument voor vermisten van mei ’40 op het Ereveld Grebbeberg, Rhenen. (Foto’s: Wikimedia)

Verzoening?

In het nationaliseringproces van de oorlogsbegraafplaats was er lang geen ruimte voor het herdenken van de Duitse soldaten, die hier ook zijn omgekomen. Laat staan voor Duitse aanwezigheid bij herdenkingsplechtigheden. Maar daar komt langzaam toch een beetje verandering in.

Zo staat er inmiddels op de site van stichting De Greb wel een register van de Duitse gevallenen op de Grebbeberg. En als het om de dodenherdenking op 4 mei gaat blijkt uit verschillende peilingen in de afgelopen jaren dat een meerderheid van de Nederlanders het prima vindt als daarbij ook Duitsers aanwezig zijn.

Het idee van officiële Duitse aanwezigheid op 4 mei lokt nog elk jaar een verhit debat uit. De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog blijft voor veel mensen nog altijd te pijnlijk. Er zal nog wel minstens een generatie overheen gaan voordat op plaatsen als de Grebbeberg herdenken en verzoenen samen kunnen gaan.

Verder lezen en kijken

  • Meer artikelen over de Tweede Wereldoorlog op GeschiedenisBeleven.nl
  • Website van Stichting Greb met veel informatie en foto’s
  • Boek: Bezeten van vroeger. Erfgoed, identiteit en musealisering (2005), Rob van der Laarse
  • Boek: De dynamiek van de herinnering. Nederland en de Tweede Wereldoorlog in een internationale context (2009), door Frank van Vree en Rob van der Laarse. Lees de online versie
  • Deze video toont het gieten van een klok die bestemd is voor het Nationaal Legermonument op de Grebbeberg. Bij dit monument vindt een militaire herdenkingsplechtigheid plaats. (Video: Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid)

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Suzanne Reuvers, eindredactie: Margriet Pflug, beeldredactie: Anna Hoekstra, foto’s en beeld: Wikimedia Commons en Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Leestips